Ücretin Korunması

Ücret, işçilerin tek geçim kaynağı olarak kabul edilmektedir. Bu sebeple, kanun koyucu ücreti güvence altına alan düzenlemeler yapmıştır.

Ücretin Haczedilememesi, Devir ve Temlik Edilememesi

İK. ‘da yer alan düzenlemeye göre, işçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devir ve temlik olunamaz. Ancak, işçinin bakmak zorunda olduğu aile üyeleri için hakim tarafından takdir edilecek miktar bu paraya dahil değildir. Nafaka borcu alacaklarının hakları saklıdır (İK. m. 35). İK. işçilerin tek gelir kaynaklarının ücret geliri olmasından yola çıkarak işçinin ücretinin dörtte birinden fazlasının haciz, devir ve temlik edilemeyeceğini düzenlemiştir. Yalnız burada bir istisna hükmü getirilmiş ve işçinin nafaka ödüyor olması halinde, nafaka borcu bu dörtte birlik kısma dahil edilmemiştir. Dolayısıyla, nafaka borcu sebebiyle işçi ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilebilecektir. İşçinin nafaka ödüyor olması halinde, nafaka miktarı işçi ücretinin haczedilemeyecek dörtte birlik kısmına eklenerek bu meblağ korunmaya çalışılmıştır. BK. ‘da, ücretin işçi ve ailesinin geçimi için zorunlu olan kısmı, işçinin onayı olmaksızın takas ve mahsup edilemeyeceği hükmü yer almaktadır (BK. m. 123/2, m. 333/I).

Ücretin İmtiyazlı Alacak Olması

İK. m. 33/I’e göre, işverenin konkordato ilân etmesi, işveren için aciz vesikası alınması veya iflâsı sebepleri ile işverenin ödeme güçlüğüne düştüğü hallerde geçerli olmak üzere, işçilerin iş ilişkisinden kaynaklanan son üç aylık ücret alacaklarını karşılamak amacıyla İşsizlik Sigortası Fonu kapsamında ayrı bir Ücret Garanti Fonu oluşturulacaktır. Ücret Garanti Fonu, işverenlerce işsizlik sigortası primi olarak yapılan ödemelerin yıllık toplamının yüzde biri olacaktır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından İK. m. 33′e dayanılarak “Ücret Garanti Fonu Yönetmeliği” çıkarılmıştır (R. G. , T. 18. 10. 2004, s. 25617). İcra İflâs Kanununa göre, işçilerin, iş ilişkisine dayanan ve iflâsın açılmasından önceki bir yıl içinde tahakkuk etmiş ihbar ve kıdem tazminatları dahil alacakları ile iflâs nedeniyle iş ilişkisinin sona ermesi üzerine hak etmiş oldukları ihbar ve kıdem tazminatları, birinci sıradadır ve ancak bunların ödenmesinden sonra diğer alacakların ödenmesine başlanacaktır (İİK. m. 206-207). Dolayısıyla, işçi ücretleri imtiyazlı alacaklardandır. İflâs hali dışında hacizde de, işçi ücretleri öncelik kazanmakta ve aynı esaslar uygulanmaktadır (İİK. m. 140). BK. ‘da, işverenin aczi halinde, işçinin uygun bir süre içinde ücreti için teminat isteyebileceği, bunun yerine getirilmemesi halinde işçinin iş sözleşmesini feshedebileceği düzenlenmiştir (BK. m. 346).

İK. ‘da işçilerin ücretlerinin korunmasına yönelik bir başka düzenleme de, m. 36′da yapılmıştır. Bu maddeye göre, bir işverenin üçüncü kişiye karşı olan borçlarından dolayı işyerinde bulunan tesisat, malzeme, ham, yarı işlenmiş veya tam işlenmiş mallar ve başka kıymetler üzerinde yapılacak haciz ve icra takibi, bu işyerinde çalışan işçilerin icra kararının alındığı tarihten önceki üç aylık dönem içindeki ücret alacaklarını karşılayacak kısım ayrıldıktan sonra, kalan kısmı üzerinde hüküm ifade edecektir (İK. m. 36/IV). İK. ‘daki hüküm ile haciz veya icra halinde de, işçilerin üç aylık ücretleri için bir koruma getirilmiştir.

İşçilerin Kanuni İpotek Hakkı

Yapı işlerinde çalışan işçilerin ücretlerinin korunmasına ilişkin bir düzenleme Medeni Kanunda yer almaktadır. Yapı işlerinde çalışan işçilerin ücret alacakları için inşa ettikleri gayrimenkul üzerinde kanuni ipotek hakları bulunmaktadır (MK. m. 807). Dolayısıyla, ücretleri ödenmeyen inşaat işçileri, çalıştıkları inşaat üzerinde ücretleri ödeninceye kadar ipotek haklarını koruyabilirler.

Ücretten İndirim Yapılamaması

İK. , taraflarca belirlenen ücreti güvence altına almak için işverenlerin işçi ücretinden indirim yapmasını engellemektedir. Buna göre, her türlü işte uygulanmakta olan çalışma sürelerinin kanuni olarak daha aşağı sınırlara indirilmesi veya işverene düşen kanuni bu yükümlülüğün yerine getirilmesi sebebiyle ya da bu Kanun hükümlerinden herhangi birinin uygulanması sonucuna dayanılarak işçi ücretlerinden her ne suretle olursa olsun indirim yapılması mümkün değildir (İK. m. 62). Kanun, haftalık iş süresinin kırk beş saatten kırk saate indirilmesi halinde, işçilerin bu değişiklikten önce kabul edilmiş olan ücretlerinin, haftalık kırk beş saate göre belirlendiğini ve haftalık çalışma süresinin inmesi sebebiyle ücretlerden işverenin indirim yapmasını engellemektedir. Ayrıca, İK. ‘da, doktor raporu ile gerekli görüldüğü takdirde, hamile kadın işçinin sağlığına uygun daha hafif işte çalıştırılacağı ve böyle bir durumda ücretinden indirim yapılmayacağı düzenlenmiştir (İK. m. 74/IV).

Bazı Kamu İşlerinde Çalışanların Ücretlerinin Korunması

İK. m. 36′da işçi ücretlerinin ödenmesini sağlamak amacıyla bir düzenlemeye yer verilmiştir. Bu maddeye göre, genel ve katma bütçeli dairelerle mahalli idareler veya kamu iktisadi teşebbüsleri yahut özel kanuna veya özel kanunla verilmiş yetkiye dayanılarak kurulan banka ve kuruluşlar; asıl işverenler müteahhit aracılığı ile yaptıkları her türlü bina, köprü, hat ve yol inşası gibi yapım ve onarım işlerinde çalışan işçilerden müteahhit veya taşeronlarca ücretleri ödenmeyenlerin bulunup bulunmadığını kontrol ederek ya da ücreti ödenmeyen işçinin başvurusu üzerine, ücretleri ödenmeyen varsa müteahhitten veya taşeronlardan istenecek bordrolara göre bu ücretleri hakedişlerden ödeyeceklerdir. Bunun için durum işçilerin görebilecekleri yerlere yazılı ilân asmak suretiyle duyurulur ve müracaat edenlerin ücretleri ödenir. Ancak, bu sorumluluk her hakediş dönemi için işçilerin ücret alacaklarının üç aylık tutarını geçmemek üzere sınırlandırılmıştır. Anılan müteahhitlerin bu işverenlerdeki her çeşit teminat ve hakedişleri üzerinde yapılacak her türlü devir ve el değiştirme işlemleri veya haciz ve icra takibi bu işte çalışan işçilerin ücret alacaklarını karşılayacak kısım ayrıldıktan sonra kalan kısım üzerinde hüküm ifade edecektir. Buradaki yetkileri İK. m. 2/VI gereğince sorumluluk taşıyan bütün işverenler de kullanabilecektir (İK. m. 36/I, II, III, V).

Çalışmadığı Halde İşçiye Ücret Ödenmesi

Ücret, bir çalışmanın karşılığı olarak ödenmekle birlikte İK. ‘nın koruyucu yapısı içinde çalışılmayan bazı durumlarda ücret ödenmesi mümkündür. Daha önce de ifade ettiğimiz gibi, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatiller ile yıllık ücretli izin sürelerinde işçi çalışmadığı halde ücret geliri elde etmektedir. Bunların dışında, işverenin işi kabulden kaçınması, işçinin işi yapmasının imkânsız hale gelmesi ve zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkması halinde de işçiye bir çalışma karşılığı olmaksızın ücret ödenecektir.

İşverenin İşi Kabulden Kaçınması (İşverenin Temerrüdü)

İşverenin işi kabulden kaçınması yani işverenin temerrüdü, işçinin işi yapmaya hazır olmasına rağmen işverenin işçinin hizmetini kabulden kaçınması halini ifade etmektedir. BK. ‘da “Alacaklının Temerrüdü” başlığı altında bu konu düzenlenmiştir. Bu maddeye göre, yapılacak iş, işçi tarafından usulüne uygun bir şekilde ifa edilmek istenmesine rağmen, işveren geçerli bir sebep olmaksızın hizmeti reddederse, hizmeti kabulden kaçınmış sayılmaktadır. Ayrıca, BK. işverenin işi kabulden kaçınması halinde, işçinin çalışma borcunu yerine getirmeksizin ücret isteyebileceğini hükme bağlamıştır. Buna göre, “İş sahibi işi kabulde temerrüt ederse, işçi taahhüt ettiği işi yapmaya mecbur olmaksızın mukaveledeki ücreti isteyebilir. Şu kadar ki işi yapmadığından dolayı tasarruf ettiği yahut diğer bir iş ile kazandığı ve kazanmaktan feragat eylediği şeyi mahsup ettirmeye mecburdur” (BK. m. 325).

İK. ‘da da bu düzenlemeye uygun olarak, “İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır bir halde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği” süreler günlük çalışma süresinden sayılmaktadır (İK. m. 66/I, c). BK. ‘da ve İK. ‘da yer alan bu düzenlemelere göre, işverenin temerrüdü halinde işçinin ücret alacağından kurtulamaması için, işveren açısından haklı bir sebebin olmaması gereklidir. İşveren haklı bir sebepten ötürü işi kabulde temerrüde düşmüş ise, bu durumda işçinin temerrüt süresine ilişkin ücret talebinin geçerli olmayacağı kabul edilmektedir. Yangın, sel gibi doğal afetler işverenin temerrüde düşmesinin haklı sebeplerine örnek olarak gösterilebilir.

İşçinin İşi Yapmasının İmkânsız Hale Gelmesi

İşçinin, çalışma hayatı içinde hastalık, kaza, hamilelik ve askerlik ile buna benzer durumlardan ötürü işi yapmasının imkânsız hale gelmesi söz konusu olabilir. Bu gibi durumlarda, işçinin ücretini alabilmesine imkân sağlayan düzenlemeler kanunlarda yer almaktadır. İşçinin hastalanması halinde aylık ücret alanların ücretleri tam olarak ödenmektedir (İK. m. 49/IV). İK. ‘da hamilelik halinde kadın işçinin kanuni olarak izinli olduğu sürede işverenin ücret ödeyeceğine dair bir düzenleme bulunmamaktadır. Basın İş Kanununda, kadın gazetecilerin hamileliği halinde, hamileliğin yedinci ayından itibaren doğumun ikinci ayının sonuna kadar izinli sayıldığı, bu süre içinde fiilen hizmet görmeyen kadın gazeteciye son aldığı ücretin yarısının ödeneceği, diğer teşekküllerden alınan yardımın bu ödemeyi etkilemeyeceği düzenlenmiştir (Basın İK. m. 16/son, f).

İK. ‘da askerlik yapan işçiye ücret ödeneceğine ilişkin herhangi bir hüküm bulunmamaktadır. Basın İK. ‘ya göre, talim ve manevra sebebiyle silahaltına alınan gazeteci bu süre içinde ücret hakkını korumaktadır (Basın İK. m. 16/I). Ayrıca, kısmi veya genel seferberlik sebebiyle silahaltına alınan gazetecinin üç ay boyunca ücretini alacağı da düzenlenmiştir (Basın İK. m. 16/II).

Zorlayıcı Sebepler

İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkması (İK. m. 24/III) veya işçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması (İK. m. 25/III) halinde çalışamayan ya da çalıştırılmayan işçiye bu bekleme süresi içinde işveren bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödeyecektir (İK. m. 40).