Ana Sayfa / + 1. Mağaza merkez Yönetimi / Stratejik Kontrolde Kullanılabilecek Başarı Değerlendirme Ölçütleri

Stratejik Kontrolde Kullanılabilecek Başarı Değerlendirme Ölçütleri

Başarı değerlendirme ölçütlerini tanımlama ya da oluşturma sanıldığı kadar kolay değildir. Daha önce de ifade ettiğimiz gibi, başarı değerlendirme için objektif (nesnel) ve subjektif (nesnel olmayan) ölçütler oluşturulabilir. Bu ölçütler stratejik yönetim için önemli olduğundan stratejinin kapsamı, yöntemleri, uygulanması, stratejinin içeriği gözönünde bulundurularak meydana getirilirler. Değerlendirme ölçütleri konusunda ilk ciddi çalışmayı yapan Tilles, stratejinin belirli bir uygulama süresinden sonra şu ölçütlere bakmanın yararlı olduğunu ileri sürmektedir: İşletme içi istikrarın korunması, çevreyle uyumluluk, işletmenin kaynaklarına uygunluk, taşıdığı risk derecesinin kabul görme durumu, uygun zaman hedefleri içerme, işletmenin amaçlarını gerçekleştirme bakımından çalışabilirliği. Argenti isimli bir planlama uzmanıysa Tilles’in görüşlerine ilave olarak, stratejinin işletmenin zayıf yönlerini azaltıcı etki yapma durumunu, çevresel büyük fırsatları değerlendirme ve rakiplerden ve çevreden gelecek büyük tehlike ve tehditleri azaltma niteliklerine sahip olma hususlarını stratejik kontrol ölçütleri arasında saymaktadır. Rumelt isimli bir düşünür de yukarıda sayılan iç istikrar, çevre uyumu, uygulanma imkânı ve kolaylıkları bakımından stratejinin başarısının değerlendirilmesinde seçilen bir faaliyet alanında rekabetle ilgili bir avantaj yaratılması ya da mevcut bir avantajın sürdürülmesinin de dikkate alınmasını şart koşmaktadır. Bu genel, ancak, ölçütler için anlamlı değerlendirmelerden sonra sayısal değerlendirme ölçütlerini derinlemesine inceleyebiliriz.

Strateji Değerlemede Sayısal Ölçütler

Stratejinin uygulamaya başlamasından itibaren en alt hiyerarşik kademelerden en üst yönetim kademesine kadar oluşturulan standart ölçütler, aşamalar halinde stratejinin başarısını ortaya koyacaktır. Böylece, en üst düzeydeki stratejik amaçların başarılma durumu hakkında sonuçlar çıkarılabilecektir. Burada yapılan değerlendirmeler, sayısal olarak şirketin eski geçmişiyle bugünü ya da rakipleriyle karşılaştırılması sonucu elde edilmektedir.

Söz konusu sayısal ölçütler şunlardır;
– Kârlılık oranları,
– Verimlilik oranları,
– Hisse senedi fiyatı,
– Hisse başına düşen kâr oranı ya da kazanç,
– Satış tutarlarında gelişmeler,
– Pazar payında artış,
– Çeşitli nedenlerle kaybedilen (Grev, lokavt vb. ) işgünü sayısı,
– Kapasite kullanım yüzdesi,
– Yeni müşteri sayısı ve eski müşterilere oranı,
– Sermaye ve yatırım dönüş hızı,
– Üretim maliyetleri (toplam maliyet, birim maliyet, marjinal maliyet, sipariş maliyeti, safha maliyeti, vb. ) ve etkisi,
– Dağıtım maliyetleri ve etkisi,
– İşgücü devir hızı, işe devamsızlık oranları,
– İşgücünün iş ortamı, yönetim biçimi, en yakın yöneticisinin yeteneklerini ve yaratıcılığını iş ortamında kullanabilme imkânlarıyla işletmesinin geleceğine ilişkin düşünceleri hakkında görüşleri.

Bu ölçütler, şirketlerin sadece stratejik hedeflere ulaşma bakımından başarılarını belirleme açısından birer gösterge olarak kalmamakta, dünyaca ünlü dergilerin dünyanın en güçlü şirketleriyle ilgili sıralamalarında da göz önünde bulundurulmaktadır. Bu ölçüler, sayısal oldukları kadar objektif nitelik taşıyan ve örgütün çevresel etkinliğiyle rakiplerine nazaran başarı ölçüsü taşıması açısından da değerlidir. Bu nedenle, stratejilerin başarısı için bu nitelikte sayısal hedeflere ihtiyaç olduğu gibi, bu hedeflere bir standart olarak erişilip erişilmediğinin kontrolü de stratejinin başarısının temel göstergesidir.

Mutlaka Okumalısın!  Giyim Kuşam Kodu ve Fiziksel Görünüm

Fortune dergisi ABD’nin, Batı Avrupa ülkelerinin ve Dünya’nın en başarılı şirketlerini sıralarken, hisse değeri başına satış tutarını, hisse başına kârları ve toplam sermaye kârlılığını dikkate alarak mali ölçütlere göre sıralama yapmaktadır. Öte yandan, Forbes, en büyük şirketlerin tarafsız bir şekilde değerlendirilmesini yaparak ABD endüstrilerinin yıllık raporunu hazırlamaktadır. Bu raporda da yine mali bünye bakımından ölçüt sayılabilecek rakamlar dikkate alınmaktadır. Bu ölçütler, gelirlerdeki yıllık büyüme, satış hacmi, toplam sermaye kârlılığını dikkate alarak sıralama yapmaktadır.

Türkiye’de ise İstanbul Sanayi Odası her yıl ciddi bir çalışma örneği göstererek Türkiye’nin 500 büyük kuruluşunu sayısal ölçütlere göre değerlendirerek bir sıralama yapmakta ve her yıl Ağustos ayında yayınlamaktadır. ISO’nın sıralamasında göz önünde bulundurulan ölçütler, üretimden satışa sevk edilen mal ve hizmetlerin yıllık tutarıyla toplam sermaye kârlılığıdır. Burada bazen ortaya çıkan çelişkilerden de söz edebiliriz. Örneğin; bir işletme, yüksek satış gelirine sahip olduğu halde toplam sermaye kârlılığı diğer firmalara ve endüstrilere nazaran düşük olabilmektedir. Bazen de toplam sermaye kârlılığı yüksek olan bir işletmenin, satış hacmi düşük olabilmektedir. Aynı şekilde, bir işletmenin verimliliği yüksek olduğu halde, üretim etkinliği (hedefler ve kapasite kullanımı) düşük olmakta ya da tersine verimliliği düşük bir şirketin etkinliği ve hatta kârlılığı yüksek olabilmektedir.

Örneğin; aşağıdaki şekil 13.3′de verimlilikle toplam sermaye kârlılığının birbirinin aynı olmadığı hallerde, değerlendirme birinin düşük, diğer ölçütün yüksek olduğu durumlara orta, her ikisinin de yüksek olduğu durumlara başarılı, her iki ölçütün de düşük kaldığı durumlara da başarısız demek suretiyle derecelendirme yapılarak değerlendirmeye gidilebilir. Bunun dışında, sayısal ölçütlerde, belirlenen hedeflere 100 dersek, buna erişme durumlarını orantı yardımıyla hesaplayabiliriz, bu takdirde hedeflere erişen firmaların başarısını değerlendirebiliriz. Örneğin; bir işletmenin satış tutarı, toplam aktif karlılığı, verimlilik, yeni müşteri sayısı, pazar payı gibi ölçütlerdeki hedeflerini belirlemiş ve bu hedeflere aşağıdaki yüzde oranlarında gerçekleştirmiş olsun. Bu takdirde, genel başarı derecesini bulmak için, bu erişme yüzdelerinin ortalamasından hareket ederek bir genel değerlendirmeye gitmek zorunlu olacaktır.

 

Bazen de değerlendirme derecelemesi için sayısal ölçütlere önem ağırlıkları verilerek istatistiksel bakımdan farklı bir değerlendirme de yapılabilir. Bu takdirde kontrolü yapan en önemli ölçütleri önemsiz olanlardan ayırarak değerlemede yanılgı payını azaltmış olur.

Mutlaka Okumalısın!  Perakende Pazarlama Bölümleme Stratejileri

Değerleme ölçütleri, stratejik kontrol için her halükarda aynı değer ve öneme sahip olmayabilirler. Örneğin; bir ölçüt kısa vadeli plan, bütçe ve program için anlamlıyken, uzun vadeli plan ve stratejilerde anlamını kaybedebilir. Ayrıca zaman içinde işletmelerde stratejiler değişeceğinden ölçütlerin öncelikleri değişebilir. Bu takdirde bir ölçüt zamanla önem ve değerini kaybedebilir ya da daha da önemli hale gelebilir. O halde, ister sayısal isterse niteliksel (subjektif) ölçütler olsun, bunların stratejik kontrol ve değerleme için önemleri, şirketin seçmiş olduğu stratejiye ve bu stratejide hedeflerinin öncelik sırasına göre değişebilmektedir. Bu nedenle, her başarı ölçümünde artış ya da azalışın aynı derecede stratejik başarıyı yükseltip düşüreceğini iddia etmek doğru değildir. Ancak, bütün başarı ölçütlerinin izlediği seyir iyi yöne ya da kötü yöne doğruysa stratejik değerlendirme bakımından kesin bir sonuca varma kolaylaşır. Aksi halde, kişisel eğilimler, hisler ve yorumlara göre değerleme değişebilir.

Ayrıca, diğer bir husus da tüm ölçümleri doğru bir şekilde yapmanın zorluğudur. Öte yandan ölçüm için birden fazla yöntem uygulanabilmektedir. Bu takdirde, uygulanan her yöntem için elde edilecek sonuçlar ya da ölçümler birbirinden farklı olabilmektedir.

Strateji Değerlemede Niteliksel Ölçütler

Biraz önce de ifade ettiğimiz gibi, objektif ya da sayısal ölçütlerin yetersiz kaldığı hallerde, yargılarımızı daha da güçlendirmek ve belirsizliği ortadan kaldırmak için, niteliksel (subjektif) ölçütlerle bunları güçlendirmek gerekebilir. Burada, stratejik yönetim açısından geliştirilecek olan ölçütler, firmanın bütünü için kapsamlı hedeflerin, stratejilerin tutarlı ve çevre koşulları ve işletme imkânlarıyla uygun ve çalışabilir olup olmadıklarını belirleyebilir nitelikte olmalıdır. Başlıca niteliksel (kalite ya da subjektif) ölçütler olarak farklı düşünürler tarafından değişik listeler geliştirilmiştir. Bunları özet bir liste halinde aşağıdaki biçimde açıklayabiliriz.

Hedef ve Planların Tutarlılığı

  • Kapsamlı hedefler birbirleriyle ve işletme içi koşullarla uyumlu mudur?
  • Plan ve programlar çevresel imkân ve fırsatları değerlendirme, tehlike ve güçlükleri ortadan kaldırma ya da azaltma bakımından nasıl değerlendirilebilir?
  • İşletme içinde stratejiler, politikalar, kaynak tahsisleri ve örgüt yapısı birbirleriyle uyumlu biçimde belirlenmiş midir?
  • Strateji, plan, program ve politikaları uygulamaya elverişli lider ve yöneticiler mevcut mudur, bunlar işletme içinde korunmakta mıdır?

Hedef, Strateji, Plan ve Kaynakların Risk Tercihi ve Zaman Ufkuyla Uygunluğu

  • Kaynak dağıtımı strateji önceliklerine göre dağıtılmış mıdır?
  • Eldeki kaynaklar, başarmak istediğimiz iş için uygun ve yeterli midir?
  • Teknoloji, tesisler, hammaddeler ve işgücü imkânları hedef, strateji ve başarılması gereken işler için uygun mudur?
  • Risk derecesi aşırı mı, normal midir? Üst yönetim tarafından kabul edilebilirlik derecesine sahip midir?
  • Firma için nakit akışından sağlanacak kaynak temininin risk derecesi nedir?
  • Hedef strateji ve planları gerçekleştirmek için uygun zaman ufku mevcut mudur?
  • Büyüme hedefimiz, çevresel imkânlar ve firma içi koşullara uygun mudur?
  • Kaynak tahsisinin zaman içinde değişme durumu ve iş hacmiyle uyumsuzluğu var mıdır?
Mutlaka Okumalısın!  Satış Tutundurma

Hedefler, Bütünü İlgilendiren Kapsamlı Planların Uygulanabilirliği ve Personeli Teşvik Edebilme Durumu

  • Hedef ve planlar kaynakları ve yönetsel kültür kadro ve imkânlarını, alt yapıyı zorlayabilecek midir?
  • Hedef ve strateji, personel tarafından kabul edilebilir ölçüde açık, seçik ve makul müdür?
  • Hedeflerin tutarlılığı, strateji ve planların çalışacağına ilişkin olarak yöneticiler arasında fikirbirliği mevcut mudur?
  • Hedef ve standartları gerçekleştirebilmek ve çalışanları teşvik için tutarlı ödül sistemleri geliştirilmiş midir?

Strateji ve Planların Çevresel İhtiyaçlara Uyarlanabilirliği

  • Strateji, planlar ve politikalar endüstrinin ve rekabet ortamının gerektirdiği yenilikleri ve değişim yönetimini gerçekleştirebilecek midir?
  • Strateji, planlar ve politikalar işletmenin uzun vadedeki gelişme ihtiyaçlarını, personelin yetişme ve eğitimiyle teknolojinin gelişme ve yenilenmesini karşılayabilecek midir?
  • Strateji, planlar ve politikalar müşterinin işletmeden beklediği mal, hizmet, kalite, miktar, zamanında teslim, güvence vb. hususlarda tatmin ve memnuniyeti gerçekleştirebilecek midir?
  • Strateji, plan ve politikalar, hissedarlara rekabete dayalı kazanç temin edip, onların yatırımlarının kıymetini maksimize edebilecek midir?
  • Strateji, plan ve politikalar karar verme mevkiindeki yöneticiler için daha geniş görüş açısı (vizyon) ileri görüşlülük, yaratıcılık ve hayal gücünü kullanma, yargılama gücünü geliştirme imkânlarını sağlayabilecek midir?
  • Çevrede yeni iş fırsatları çıktığında, yöneticilerde kazanç oranına uygun biçimde riske girme istek ve arzusu yaratabilecek midir?

Buraya kadar açıklamaya çalıştığımız ve bir liste halinde oluşturduğumuz bu niteliksel ölçütler aslında, stratejik yönetim sürecinde her aşama tamamlandıktan sonra, strateji faaliyete sokulmadan önce, son bir defa sorulması gereken değerleme ve revizyon araçlarıdır. Ancak, stratejik uygulamanın her aşamasında, özellikle sayısal ölçütlere ulaşma bakımından sorunlar ortaya çıktığında bu niteliksel ölçütlere göre stratejik yönetim aşaması yeniden gözden geçirilir ve muhtemel bir sorun ya da sorunlarla ilgili ayarlama ve düzenlemeler yapılır. Stratejik değerlendirme ve kontrol, stratejik yönetim süreçlerinin bir bütün olarak birbirleriyle ve doğurduğu sonuçlar olarak da stratejinin başarısıyla uyumlu, uygun ve işlerlik niteliğini sürekli araştırma ve düzeltme faaliyetidir.

 

Kontrol Et

Stratejik Kontrol ve Değerlendirme İçin PİMS Analizi ve Fortune Ölçütleri

Birçok düşünüre göre sağlıklı bir başarı kontrolü ve ölçümü yapabilmek için, rakiplerin başarılarını da dikkate …