Mal ve Hizmet

İnsanların istek ve gereksinmelerini karşılamak için üretim faktörleri bir araya getirilip işletildiğinde, bir sonuç elde edilecektir. Bu sonuç, bir mal veya bir hizmet veya ikisinin bir arada üretimidir. Şeker fabrikası çalışması sonucunda şeker ve yan ürünlerini üretir; bir otobüs şirketi insanları bir yerden başka bir yere ulaştırarak ulaşım hizmeti görür. Bir basın işletmesi, hem gazete üretimini hem de gazete aracılığıyla iletişim hizmetini gerçekleştirir.

Mal ve hizmet, temelde üretim araçlarını bir araya getirerek ulaşılan birer sonuçtur. Bunlar aynı çabanın ürünüdürler, ama birbirlerinden farklı özellikler taşırlar. İnsan gereksinmelerini ve isteklerini gidermeye yarayan somut araçlara mal denir. Ekmek, peynir, kumaş, buzdolabı, torna tezgahı gibi. İşletme biliminde mal, üretilmesi için çaba ve emek harcanan araçlar olarak kabul edilir. Üretilmesi için çaba harcanıp harcanmaması açısından ele aldığımızda mallar ikiye ayrılır:

Ekonomik Olmayan Mallar (Serbest Mallar); Üretimi için hiçbir çaba ya da örgütlenme gerektirmeyen ve doğada hazır bulunan mallardır. Soluduğumuz hava, gün ışığı, yağmur suyu gibi.

Ekonomik Mallar; Üretimi için emek harcanan mallardır. İşletmelerin tüm somut ürünleri bu anlamdaki mal kavramına girer. Örnek olarak televizyon, gazete, uçak, bilgisayar, konserve, masa, ekonomik mallardır. Bunların elde edilmesi için, üretim faktörlerinin özel olarak bir araya getirilip üretime yönlendirilmesi gerekmektedir.

Soluduğumuz hava doğada hazır durumdadır ve elde etmek için uğraş vermek gerekmez. Ancak, hastanede kullanılan ya da dalgıçların su altında kullandıkları sıkıştırılmış hava (oksijen) ekonomik bir maldır ve elde etmek için üretim faktörlerini bir araya getirmek ve bir üretim çabası göstermek gerekir. Ekonomik malları iki ayrı ölçüte göre sınıflandırırız: Gereksinmeleri giderme özellikleri yönünden ve malların dayanıklılığı ya da kullanım süreleri yönünden. Gereksinmeleri giderme özellikleri yönünden ekonomik malları, tüketim malları ve üretim malları olarak ayırıyoruz.

Tüketim malları, gereksinmeleri doğrudan doğruya giderebilen mallardır. Bu mallar, son tüketicilerce kişisel ya da aile gereksinmelerini karşılamak için istenirler. Ekmek, ayakkabı, çamaşır makinesi, radyo, gibi.

Üretim malları (yatırım malları), başka bir malın üretilmesi için gerekli olan mallardır. Başka bir deyişle, tüketim mallarını üretmek için kullanılan mallar üretim malıdır. Şeker kullanılan çeşitli makineler üretim mallarıdır. İşletme binası, işletme donanımı, makineler, hammaddeler, işlenmiş maddeler bu sınıfa girer. Mal ve türlerinin bu bölümlendirilmesi, her zaman kesin çizgiler taşımaz. Aynı mal, belirli koşullar altında üretim malı olurken, başka koşullar altında tüketim malı olabilir. Örnek olarak, şeker ve un evlerde kullanıldığında tüketim malı olurken, bisküvi fabrikasında kullanıldığında üretim malı özelliğini kazanır. Ekonomik malları, dayanıklılığı ya da kullanım süreleri yönünden, dayanıksız mallar ve dayanıklı mallar olarak ayırıyoruz.

Dayanıksız mallar, bir kez ya da kısa süreli kullanım sonucunda tüketilip yok edilen mallardır. Aynı gereksinmeyi karşılamak için bu mallardan yeniden satın almak gerekecektir; çünkü bu mallar bir kullanımda yok edilmiştir. Örnek olarak, gıda maddeleri dayanıksız tüketim mallarıdır. Bir kez kullanıldıklarında tüketilirler.

Dayanıklı mallar, bir kezlik kullanım sonucunda değil, uzun süreli kullanımla yavaş yavaş yok edilen mal türleridir. Bu malların tüketilmesi ve yararlı ömürlerinin sona ermesi zaman içinde olur. Sözgelimi bir televizyon, bir ekmek gibi bir kez kullanıldığında ömrünü tüketmez. Olağan koşullarda, bu tür malların yenilenmelerini gerektiren belirli ömürleri vardır. Televizyon bozulur, kırılır, işe yaramaz duruma gelirse o zaman yenilenir. Olağan sürelerin dışında, modanın değişmesi, teknolojinin gelişmesi gibi nedenlerle de dayanıklı malların kullanım süreleri kısalabilir. Üç boyutlu, dijital bir televizyonun çıkması ile elimizdeki televizyonu ömrü sona ermeden değiştirebiliriz.

İnsan gereksinmelerini karşılamak için üretilen araçlar, yalnızca elle tutulup gözle görülür somut bir özellik taşımazlar. İnsan gereksinmelerini karşılayan, ancak somut olmayan çeşitli araçlara hizmet adı verilir. Hizmet, mal gibi elle tutulup gözle görülen bir somutlukta değildir. Hizmet üretimi de mal üretimi gibi insan gereksinmelerine yönelik olmalıdır. Başka bir deyişle, kıt olan, belli bir çaba harcanarak elde edilen ekonomik bir üretimden söz edilmelidir. Örnek olarak, otel işletmeleri, otobüs işletmeleri, hastaneler hizmet üretir. Muhasebeci, avukat, berber, doktor, danışman, öğretmen hizmet üretimi yapan kişilere verilen adlardır. Bunların gerçekleştirdikleri iş, hizmet üretimidir.

Hizmet alanında birçok temel girişim bulunur. Dağıtımda yer alan toptancı ve perakendeci ticaret işletmeleri; işletmelerin finansmanında yer alan, para alış verişi yapan banka, banker, döviz büfesi gibi çeşitli kuruluşlar; riskleri belli bir dağılım çerçevesinde üstlenen sigorta işletmeleri temel hizmet alanlarında çalışmaktadırlar. Bazı işletmelerde ise mal ve hizmet üretimi bir arada gerçekleştirilir. Örnek olarak, yazılı basın işletmelerinde temel amaç olan iletişim hizmetinin okuyucuya ulaştırılması için, somut bir mal olan gazete ve dergiler üretilir.

Mal ve hizmet üretimi birbirinden somut olarak ayrılabilir mi?

Örnek olayımızı mal ve hizmet açısından inceleyelim. İki arkadaşın kurduğu şirketin temsilciliğini yaptığı uluslararası şirket AGFA, fotoğraf filmleri, sağlık filmleri, matbaa filmleri üretmektedir. Bu filmler somut bir özellik taşımakta ve tüketicilerin somut gereksinmelerini karşılamaktadır. Bu açıdan baktığımızda bu filmler mal olarak nitelendirilecektir. Fotoğraf filmlerinin bir bölümünü amatör bireyler kullanmakta, kendi fotoğraf makineleri ile çeşitli fotoğraflar çekmektedirler. Öyleyse bu yönlü kullanım bu filmlere tüketim malı özelliği vermektedir. Ancak, aynı filmi profesyonel fotoğrafçılar tarafından kullandığında, bu mallar üretim malı niteliğine bürünürler. Ayrıca, matbaa filmleri ve sağlık filmleri bu alanda çalışan çeşitli hastanelerin, laboratuarların ve matbaaların kullandığı üretim mallarıdır.

Öte yandan, bu malların pazarlanması için uğraşan işletme somut olarak bu malları üretmemektedir. Ancak, bu mallara çeşitli yararlar ekleyerek alıcılarına ulaştırılmasını sağlamaktadır. Bu nedenle, iki arkadaşın kurduğu işletme bir hizmet işletmesidir ve bu işletmenin yaptığı üretim hizmet üretimidir. Filmlerin üretimi de bu işletmede gerçekleştirilseydi, hem mal hem hizmet üretimi söz konusu olacaktı.