İş İlişkisinde Fazla Çalışma

İşçinin, İK. ‘da düzenlenmiş süreler içinde çalıştırılması esastır. Ancak, bazı sebeplerle çalışma süreleri aşılabilir. Normal çalışma süresinin aşılması hali için Kanunda “fazla çalışma” kavramının kullanıldığı görülmektedir. Fazla çalışmayı, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırk beş saati aşan çalışma olarak ifade edebiliriz (İK. m. 41). Dolayısıyla, Kanunda belirtilen sebeplerle haftalık çalışma süresi olan kırk beş saatin üzerinde yapılan çalışmalar “fazla çalışma” olarak değerlendirilecektir. Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği hallerde uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar “fazla sürelerle çalışma” olarak kabul edilmektedir (İK. m. 41/III).

Haftalık çalışma süresinin iş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmeleri ile kırk beş saatin altında belirlenmesi halinde bu haftalık çalışma süresinin üzerinde yapılan çalışmalar fazla çalışma olarak değil, fazla süreli çalışma olarak Kanunda ifade edilmiştir. İK. m. 63′e göre denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal çalışma süresinin aşmamak koşulu ile bazı haftalarda toplam kırk beş saati aşsa bile bu çalışmalar fazla çalışma olarak sayılmayacaktır (İK. m. 41/I).

Fazla Çalışma Sebepleri

İK. ‘da fazla çalışmayı gerektiren sebepler üç başlık halinde düzenlenmiştir

Genel Sebeplerle Fazla Çalışma

Ülkenin genel yararları veya işin niteliği veya üretimin arttırılması gibi sebeplerle yapılan fazla çalışma, genel sebeplerle yapılan fazla çalışmadır (İK. m. 41/I). İşverenin artan bir talebi karşılamak için yaptırdığı çalışma, genel sebeplerle fazla çalışmadır. Genel sebeplerle yapılan fazla çalışma, bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz (İK. m. 41/VIII). Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır. Fazla çalışmaya ilişkin olarak getirilen süre sınırlaması, işçiler için olup işyeri ya da yürütülen işlere ilişkin değildir (Fazla Çal. Yön. m. 5).

Genel sebeplerle fazla çalışma yapmak işçinin yazılı onayına bağlıdır (İK. m. 41/VII; Fazla Çal. Yön. m. 9). Fazla çalışma ihtiyacı olan işveren tarafından bu onay her yılbaşında işçilerden yazılı olarak alınarak işçi özlük dosyasında saklanacaktır (Fazla Çal. Yön. m. 9/II). Ayrıca bu onay, toplu iş sözleşmeleri ile de önceden alınabilir. İşçi, istemezse fazla çalışma yapmak zorunda değildir. Ancak, onay verdikten sonra işçinin fazla çalışmanın yapılacağı tarihte çalışma yükümlülüğü doğar. İşçi, onay verdikten sonra çalışmaması halinde, işveren işçinin iş sözleşmesini İK. m. 25/II, h’de yer alan, “işçinin yapmakla ödevli bulunduğu görevleri kendisine hatırlatıldığı halde yapmamakta ısrar etmesi” ne ilişkin hüküm uyarınca işçinin fazla çalışma yapması gerektiği kendisine hatırlatıldıktan sonra iş sözleşmesi bildirimsiz fesihle sona erdirebilir.

Derhal fesih ile ilgili ayrıntılı bilgiler kitabınızda Ünite 7′de verilecektir.

Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir (İK. m. 41/II). Fazla sürelerle çalışmada ise, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenecektir (İK. m. 41/III). Parça başına veya yapılan iş tutarına göre ücret ödenen işlerde, fazla çalışma süresince işçinin ürettiği parça veya iş tutarının hesaplanmasında zorluk çekilmiyorsa, her bir fazla saat içinde yapılan parçayı veya iş tutarını karşılayan ücret esas alınarak fazla çalışma ücreti hesaplanacaktır. Bu usulün uygulanmasında zorluk çekilen hallerde, parça başına veya yapılan iş tutarına ait ödeme döneminde meydana getirilen parça veya iş tutarları o dönem içinde çalışılmış olan normal ve fazla çalışma saatleri sayısına bölünerek bir saate düşen parça veya iş tutarı bulunur. Bu şekilde, bir saatlik parça veya iş tutarına düşen normal ücret yüzde elli yükseltilip fazla çalışma ücreti, bir saatlik parça veya iş tutarına düşen ücret yüzde yirmi beş yükseltilip fazla sürelerle çalışma ücreti olarak ödenecektir.

Kanun’da yapılan fazla çalışmaya karşılık ne kadar ücret ödeneceği düzenlendikten sonra fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığı bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığı bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabileceği de düzenlenmiştir (İK. m. 41/IV). İşçi, hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde işverene önceden yazılı olarak bildirmek suretiyle ve işverenin işin ve işyerinin gereklerine uygun olarak belirlediği tarihten itibaren, çalışma süreleri içinde aralıksız ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanacaktır (İK. m. 41/V; Fazla Çal. Yön. m. 6/II).

Ücret sistemlerini hatırlamak için kitabınızda Ünite 4′teki bilgilerimizi tazeleyelim.

Zorunlu Sebeplerle Fazla Çalışma

İK. ‘ya göre, gerek bir arıza sırasında, gerek bir arızanın mümkün görülmesi halinde yahut makineler veya araç ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak kaydıyla işçilerin hepsi veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabilir (İK. m. 42/I). Zorunlu sebeplerle yapılan fazla çalışmada üretim amacı olmaksızın, işyerinde meydana gelen ya da gelme olasılığı bulunan arızanın giderilmesine yönelik bir çalışma yapılması söz konusudur.

Zorunlu sebeplerle yapılan fazla çalışmada, süre sınırlaması yoktur. İşyerinde normal çalışma düzeni sağlanıncaya, arıza giderilinceye kadar çalışma yapılacaktır. Ancak, zorunlu sebeplerle fazla çalışma yapılan hallerde işçilere uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur (İK. m. 42/II). İşçinin dinlenmesini sağlamak amacıyla yirmi dört saatlik süre içinde sekiz saat dinlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

İK. m. 41′in birinci, ikinci ve üçüncü fıkrası hükümleri zorunlu fazla çalışma için de uygulanacaktır (İK. m. 42/II). Dolayısıyla, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak değerlendirilip İK. m. 63 hükmü uyarınca denkleştirme esasının uygulanması halinde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşmamak koşulu ile bazı haftalarda kırk beş saati aşsa bile bu çalışmalar fazla çalışma sayılmayacaktır (İK. m. 41/I). Zorunlu sebeplerle yapılan fazla çalışmada ücret, genel sebeplerle yapılan fazla çalışmada olduğu gibi her bir saat başına düşen ücretin yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenecektir (İK. m. 41/II). Fazla sürelerle çalışmalarda ise, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenecektir (İK. m. 41/III). Zorunlu sebeplerle yapılan fazla çalışmada, fazla çalışma ya da fazla sürelerle çalışma karşılığında ücret ödenecektir, dinlenme süresinin verilmesi söz konusu değildir.

1999 depremi sonrasında Tüpraş’ta çıkan yangının söndürülmesinde çalışan işçilerin yaptıkları fazla çalışma nasıl bir fazla çalışmadır?

Olağanüstü Sebeplerle Fazla Çalışma

İK. ‘ya göre, seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak şartıyla yurt savunmasının gereklerini sağlayan işyerlerinde fazla çalışmaya ihtiyaç olursa, işlerin çeşidine ve ihtiyacın derecesine göre Bakanlar Kurulu günlük çalışma süresini, işçinin en çok çalışma gücüne kadar çıkarabilir (İK. m. 43/I). Olağanüstü sebeplerle yapılan fazla çalışma, işçi ve işverenin iradesi dışında Bakanlar Kurulunun kararı ile gerçekleşmektedir. Olağanüstü sebeplerle yapılan fazla çalışmada bir süre sınırlaması söz konusu değildir. İşçiler, en çok çalışma kabiliyetleri derecesinde çalışacaklardır. Ancak, yirmi dört saatlik süre içinde işçilerin sekiz saat dinlendirilmesi yerinde olacaktır.

Olağanüstü sebeplerle yapılan fazla çalışmada, İK. m. 41′in birinci, ikinci ve üçüncü fıkra hükümleri uygulanacaktır. Yani, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak değerlendirilip İK. m. 63 hükmü uyarınca denkleştirme esasının uygulanması halinde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşmamak koşulu ile bazı haftalarda kırk beş saati aşsa bile bu çalışmalar fazla çalışma sayılmayacaktır (İK. m. 41/I). Diğer fazla çalışma türlerinde olduğu gibi olağanüstü sebeplerle yapılan fazla çalışmada, her bir saat başına düşen ücretin yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenecektir (İK. m. 41/II). Fazla sürelerle çalışmada ise, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenecektir (İK. m. 41/III).

Olağanüstü sebeplerle yapılan fazla çalışma, İK. ‘nın yanı sıra Olağanüstü Hal Kanunu’ndada düzenlenmiştir. Buna göre, tabii afet ve tehlikeli salgın hastalıklar sebebiyle olağanüstü hal ilan edilen bölgelerde, gerekli görülen hallerde, gündüz ve gece çalışmalarında günlük çalışma saatleri işlerin niteliğine ve ihtiyaç derecesine göre arttırılabilir (OHK. m. 8). Ayrıca, 79 sayılı Milli Korunma Suçlarının Affına, Milli Korunma Teşkilat, Sermaye ve Fon Hesaplarının Tasfiyesine, Bazı Hükümler İhdasına İlişkin Kanun’a göre, hükümet kararı ile işyerlerinde gündüz ve gece çalışmalarında uygulanmak üzere günlük çalışma saatleri arttırılabilir (m. 6). Bununla ilgili olarak 3780 sayılı Milli Korunma Kanunu m. 19′a dayanılarak daha önce alınan kararlardan bu Kanunun yayını tarihinde geçerli olanların uygulanmasına devam edilecektir. 79 sayılı Kanun’a göre yapılacak fazla çalışmalar işlerin niteliğine ve ihtiyaç derecesine göre günde üç saati geçemez (m. 6).

Fazla Çalışma Yasakları

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından İK. m. 41′e dayanılarak “İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği” çıkarılmıştır (R. G. , T. 6. 4. 2004, S. 25425). Bu Yönetmelikte fazla çalışma yasakları, fazla çalışma yapılamayacak işler ve fazla çalışma yaptırılamayacak işçiler olarak düzenlenmiştir.

Fazla Çalışma Yapılamayacak İşler

Fazla Çal. Yön. m. 7′ye göre aşağıdaki işlerde fazla çalışma yaptırılamayacaktır. a. İK. m. 63/son uyarınca, sağlık kuralları bakımından günde ancak yedi buçuk saat ve daha az çalışılması gereken işlerde, b. İK. m. 69/I’deki tanıma göre gece sayılan gün döneminde yürütülen işlerde (şu kadar ki, gündüz sayılan çalışmalara ek olarak bu Yönetmelikte öngörülen fazla çalışmalar gece döneminde yapılabilir), c. Maden ocakları, kablo döşemesi, tünel inşaatı gibi işlerin yer ve su altında yapılanlarında.

Fazla Çalışma Yaptırılamayacak İşçiler

Fazla Çal. Yön. m. 8′e göre aşağıda sayılan işçilere fazla çalışma yaptırılamayacaktır.
a. On sekiz yaşını doldurmamış işçiler,
b. İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan fazla çalışmayı kabul etmiş olsalar bile sağlıklarının elvermediği işyeri hekiminin veya Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı hekiminin, bunların bulunmadığı yerlerde herhangi bir hekimin raporu ile belgelenen işçiler,
c. İK. m. 88′de öngörülen Yönetmelikte belirtilen hamile, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler,
d. Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçiler.

Ayrıca, kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilere fazla sürelerle çalışma da yaptırılamayacaktır.