Perakende Okulum Mağazacılığı Uzmanından Öğrenin
Haber olarak bizlere sunulan olayların, durumların, söylemlerin ne türde süreçlerden ve etkilerden geçerse geçsin habercilikte yer etmiş temel sorulara yanıt vermesi beklenmektedir. Ne olduğu, nerede olduğu, ne zaman olduğu, kimin veya kimlerin yer aldığı, nasıl olduğu, neden olduğu ve olayın ne anlama geldiği yanıtlanmalıdır. Belirtilen temel sorulardan haberde olayın işlenmesi adına daha geniş bir yapıya geçilmektedir. Hikâyenin neden önemli olduğu vurgulanmaya çalışılır, yer alan haberin bu şekliyle neden bizler için önem taşıdığı hissettirilmeye çalışılır, izleyici olarak bizlerin ilgisini çekerek bir tür tepkimiz amaçlanır. Olayları takip edecek gazetecinin de değer yargıları bulunmaktadır. Olayların takip edilerek haber yapılması sürecinde bilinçli veya bilinçsiz olarak belli yaklaşımlar harekete geçmektedir.
Gazetecinin oluşturduğu haber üzerinde rol oynayan değerler ve benzeri yaklaşımlar şu noktalarda toplanabilir.
– Güzel, çirkin, itici, hoş gibi “estetik” – Yaratıcı, gerekli, olması gereken gibi “mesleki”
– Tutarlı, tutarsız, ölçülü, ölçüsüz gibi “mantıki”
– Verimli, verimsiz, çalışkan, tembel yararlı, yararsız gibi “sosyo-kültürel”
– Dürüstlük, ahlaksızlık gibi “ahlaki”
Haberin olayları yansıtışı sırasında taşıdığı bireysel ve kurumsal değerlerin olabileceğini görmenin yanında, gazetecinin hazırladığı haberde olayın farklı boyutlarını dengeli ve eşit işleyebilmelidir. Doğruluk ön planda tutularak olayla ilgili geçerli tüm noktaların sunulması gerekmektedir. Her zaman belirtildiği gibi olayın kendisiyle ilgili noktaların fikirlerden ayrı tutulması gerektiği, gazetecinin kendi davranış ve katılımının en azda olması akıllardan çıkarılmamalıdır.
Haberin Hazırlanış Süreci
Televizyon veya gazetelerde yer alacak haberlerin oluşturulmasında şu temel sıra izlenmektedir.
Televizyon haberlerinde;
a. Sabah haber-gündem toplantısı sonucu veya görev masasının muhabire-ekibe görev vermesi (hangi ekip veya ekiple, bakış açıları v. b. ),
b. Muhabir ve kameraman olayla ilgili bilgi ve görüntüleri toplar,
c. Olayla ilgili toplanan bilgi ve görüntüler kurgulanır,
d. Kurgulanan haberler editörlerce yayına çıkıp çıkmayacağı konusunda değerlendirilir ve belli bir sıraya konulur
e. Sıralanan haberler yayında sunucuların tanıtımıyla yayınlanır.
Gazete haberlerinde;
a. Sabah haber-gündem toplantısı sonucu veya görev masasının muhabire görev vermesi (hangi muhabir veya muhabirlerle, bakış açıları v. b. ),
b. Bir yandan ajanslardan gelenlerin de takibi ve haberin yazılması,
c. Toplanan haberlerden hangilerinin gireceğinin belirlenmesi,
d. Sayfa düzeninin yapılması
e. Son ekleneceklerin değerlendirilmesi,
f. Baskıların başlaması ve dağıtımı.
Yukarıda televizyon ve gazete için yer alan olayın habere dönüşümüne ilişkin birbirine benzeyen temel aşamalar anlaşılacağı üzere belli görevleri, sorumlulukları ve sınırlamaları içinde barındırmaktadır. Örneğin, muhabirler kiminle röportaj yapacaklarını belirlerken, hangi konuları araştıracaklarını seçerlerken, hangi bakış açısına sahip olacaklarını düşünürlerken; editörler hangi haber hikâyelerinin seçileceğini, hangi açılardan yer alacaklarına karar verirlerken ve hangilerinin gazete/televizyonda yer alacağını belirleyip hangilerini çıkartacağına karar vermektedir. Tüm sorumluluk ve görevlerin yanında bir ölçüde “eşik bekçiliği” veya “gündem oluşturma” olarak adlandırılan konular gündeme gelir.
Habercilik açısından medyada yer alan “eşik bekçiliğini”, belli olaylara ilişkin bilgilerin seçilerek kamuoyunun ulaşmasına olanak vermek ve geride kalan bilgileri ise daha ikincil sıraya itmek veya yok saymak olarak tanımlayabiliriz. Benzer şekilde habercilikte “gündem oluşturmayı” ise, medyanın gündemini kamuoyunun gündeminin, konuştuklarının oluşturması olarak tanımlayabiliriz. Kamuoyu için önemli olan medya için de önemlidir; ancak, bununla beraber rekabet koşulları altında gündem ticari kaygılar ve diğer kontrole yönelik etkiler altında kalabilir. Bu durum, medyanın kamuoyunda gündem oluşturabilme gücünü de işaret etmektedir. Örneğin, belli haberlere daha fazla zaman ve yer vererek, belli konuları daha güçlü işleyerek, belli konuları daha özel kelime ve ifadeler kullanarak tanımlayarak, belli bir bakış açısını daha sık ve etkili kullanarak gündem oluşturmada etkili olunmaktadır.
Eşik bekçiliği ve gündem oluşturma kavramlarının birbirlerine benzediği ve bir ölçüde birbirlerini tamamlayıcı özellikleri ortaya çıkmaktadır. Medyanın yer verdiği haberlerde belli konuları özellikle ön planda tutması, daha fazla zaman ve yer ayırması, seçerek işlediği haberlerin diğerlerinin yerini almasını sağlayarak belli bir gündemi belirleyici ve düzenleyici etkisini görebilmekteyiz. Kamuoyunun oluşturulan haberlerden etkilenebileceğini düşünmek ve yine yanlış oluşmuş kamuoyunun olumsuz yaklaşımlara ve algılara sebep olabileceğini düşünmek medyada yer alan sorumluların görevidir. O halde, medyada çalışanlar kamuoyunun doğru oluşturulması ve bilgilendirilmesi doğrultusunda kendi çalışmalarına daha hassas davranırlarken haberleri izleyen, tüketen olarak bizler de medyada izlediğimiz, takip ettiğimiz haberlerin bizlere sunulmasında ve hazırlanmasında kimi zamanlar belli etkilerin altında olduğunu görebilmemiz, hangi konuda olursa olsun sunum biçiminin ve içeriğinin olduğundan farklı yer bulabileceğini düşünebilmemiz gerekir.
Habercilerin Sorumlulukları
Olayın habere dönüşümünde yer alan süreçteki girdileri ve etkileri bir kenara bırakacak olursak ve gazetecilerin temelde yer alan görev ve dikkat etmesi gereken sorumluluklarını Türkiye Gazeteciler Cemiyeti”nin belirlediği şu ana maddelerle tanımlayabiliriz:
“Gazetecinin sorumluluğu: Gazeteci, basın özgürlüğünü, halkın doğru haber alma, bilgi edinme hakkı adına dürüst biçimde kullanır. Bu amaçla her türlü sansür ve otosansürle mücadele etmeli, halkı da bu yönde bilgilendirmelidir. Gazetecinin halka karşı sorumluluğu, başta işverenine ve kamu otoritelerine karşı olmak üzere, öteki tüm sorumluluklardan önce gelir. Bilgi ve haber ile özgür düşünce, herhangi bir ticari mal ve hizmetten farklı olarak toplumsal bir nitelik taşır. Gazeteci, ilettiği haber ve bilginin sorumluluğunu üstlenir ve paylaşır. Gazetecinin özgürlüğünün içeriğini ve sınırlarını, öncelikle sorumlulukları ile meslek ilkeleri belirler. ”
Tanımlanan sorumluluklara baktığımızda habercinin mesleki dürüst çalışma sorumluluğu ve topluma karşı sorumluluğu temel ortak bileşenler olarak karşımıza çıkmaktadır.
Habercilerin Görev ve İlkeleri
Habercilerin yine Türkiye Gazeteciler Cemiyeti”nce tanımlanmış olan sorumluluklarına bağlı temel görevleri ve ilkeleri şu şekilde yer almaktadır:
1. Halkın bilgi edinme hakkı uyarınca, gazeteci, kendi açısından sonuçları ne olursa olsun, gerçeklere ve doğrulara saygı duymak ve uymak zorundadır.
2. Gazeteci; bilgi ve haber alma, yorum yapma ve eleştirme özgürlüklerini ne pahasına olursa olsun savunur.
3. Gazeteci; başta barış, demokrasi ve insan hakları olmak üzere, insanlığın evrensel değerlerini, çok sesliliği, farklılıklara saygıyı savunur. Milliyet, ırk, etnisite, cinsiyet, dil, din, sınıf ve felsefi inanç ayrımcılığı yapmadan tüm ulusların, tüm halkların ve tüm bireylerin haklarını ve saygınlığını tanır. İnsanlar, topluluklar ve uluslar arasında nefreti, düşmanlığı körükleyici yayından kaçınır. Bir ulusun, bir topluluğun ve bireylerin kültürel değerlerini ve inançlarını (veya inançsızlığını) doğrudan saldırı konusu yapamaz. Gazeteci; her türden şiddeti haklı gösterici, özendirici ve kışkırtan yayın yapamaz.
4. Gazeteci; kaynağını bilmediği bilgi ve haberleri yayınlamaz; kaynak açık olmadığında, yayınlamaya karar verdiği durumlarda da kamuoyuna gerekli uyarıları yapmak zorundadır.
5. Gazeteci; temel bilgileri yok edemez, görmezlikten gelemez ve metinlerle belgeleri değiştiremez, tahrif edemez. Yanlış, yanıltıcı ve tahrif edilmiş yayın malzemesi kullanmaktan uzak durur.
6. Gazeteci, bilgi, haber, fotoğraf, görüntü, ses, belge elde etmek için yanıltıcı yöntemler kullanamaz.
7. Gazeteci, kamuya mal olmuş bir şahsiyet bile olsa, halkın haber alma, bilgilenme hakkıyla doğrudan bağlantılı olmayan hiç bir amaç için, izin verilmedikçe özel yaşamın gizliliği ilkesini ihlal edemez.
8. Gazeteci, yayınlanmış her yanlışı en kısa sürede düzeltmekle yükümlüdür. Gazeteci, istismar edilmemesi, kötüye kullanılmaması ve kabul edilebilir boyutlar ile biçimde yapılması kaydıyla, cevap hakkına saygılı olmalıdır.
9. Gazeteci, kendisine güvenilerek verilmiş bilgilerin, belgelerin kaynaklarını, kendileri izin vermediği sürece, mesleki gizlilik ilkesi uyarınca, hiç bir şekilde açıklamaz.
10. Gazeteci, çalıntı, iftira, hakaret, lekeleme, saptırma, manipülasyon, söylenti, dedikodu ve dayanaksız suçlamalardan kesinlikle uzak durur.
11. Gazeteci, bir bilginin, haberin yayını ya da yayınlanmaması karşılığı hiçbir maddi veya manevi avantajın peşinde olamaz. Gazeteci, devlet başkanından milletvekiline, iş adamından bürokratına kadar haber kaynağı olarak da kabul edilen kişi ve kurumlarla iletişimini ve ilişkisini meslek ilkelerini gözeterek yürütür.
12. Gazeteci, mesleğini, reklamcılıkla, halkla ilişkilerle veya propagandacılıkla karıştıramaz. İlan – reklam kaynaklarından herhangi bir telkin, tavsiye alamaz, maddi çıkar sağlayamaz.
13. Gazeteci, hangi konuda olursa olsun, elde ettiği bilgileri geniş biçimde yayın konusu yapmadan kendi yararına kullanamaz. Mesleğini, ne şekilde olursa olsun, (yasaların ve yönetmeliklerin kendisine tanıdığı hakların dışında) ayrıcalıklar kazanmak amacıyla kullanamaz.
14. Gazeteci, her ne amaçla olursa olsun, tehdit ve şantaj gibi yollara başvurmaz. Gazeteci bu şekilde baskılara da karşı koyar.
15. Gazeteci her türlü baskıyı reddeder ve çalıştığı basın – yayın organındaki yöneticileri dışında kimseden işiyle ilgili talimat alamaz.
16. Gazeteci sıfatını taşımayı hak eden herkes meslek ilkelerine en yüksek seviyede uymayı taahhüt eder. Ülkesindeki yasalara saygılı olmakla birlikte, hükümet ve benzeri kurumların müdahalelerine kapalıdır. Mesleki olarak yalnızca meslektaşlarının ve kamuoyunun değerlendirmeleri ile bağımsız yargı organlarının kararlarını dikkate alır.
17. Gazeteci, devleti yönetenlerin belirlediği ulusal ve uluslararası politikalar konularında önyargılara değil, halkın haber alma hakkına dayanır. Onu mesleğin temel ilkeleri ve özgürlükçü demokrasi kaygıları yönlendirir.
Habercilerin belirtilen sorumlulukları ve ilkelerinin kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi yönünde taşıdığı önemin yanında, ilkeli ve sorumlu gazeteciliğin demokratik katılımın ana araçlarından biri olabileceğini görebilmek gerekmektedir. Haber konularının seçiminden, medyada nasıl yer alacaklarına kadar işlevleri açısından kamuoyu üzerinde etkili olan medya çalışanlarının aynı zamanda gerçeklere ve doğrulara saygılı olması gerekmektedir. Medyada çalışanların insanlığın evrensel değerlerini benimsemesi, kaynağı belli olmayan bilgilerden uzak olması veya bu bilgileri kullandığında kamuoyunu bilgilendirici davranması, yanıltıcı veya tahrif edilmiş bilgi vermekten uzak olması gerekir.
Bilgi ve belge edinmede yanıltıcı yöntemlerden kaçınmalı, kişisel maddi ve manevi çıkar sağlamaktan uzak durması, edindiği bilgi ve belgeleri kendi yararına, avantaj sağlayacak şekilde kullanmaktan kaçınmanın yanında edindiği bilgi ve belgelerle tehdit ve şantajdan uzak durmalıdır. Üzerinde çalıştığı konulara ilişkin olarak her türlü baskıyı reddetmeli, meslek ilkelerine sonuna kadar uymaya çalışarak önyargısız hareket etmelidir.
