İşletmenin Ekonomik Olmayan Amaçları

Buraya kadar olan açıklamalarımızda işletmenin amaçlarını, yaşayan ve gelişmek zorunda olan bir varlık açısından ele aldık. Söz konusu amaçlara biz ekonomik amaçlar adını vermiştik. Bu bölümdeyse, işletmenin ekonomik olmayan amaçlarını ve sosyal sorumluluklarını gözden geçireceğiz.

Bir işletmenin ekonomik olmayan amaçları ve sosyal sorumlulukları işletmenin çevresiyle ilgilidir. İşletmenin çevresi denince aklımıza çıkar grupları gelmektedir. İşletmeden yarar bekleyen başlıca çıkar gruplarıysa işçi kuruluşları(sendikalar), müşteriler, işletmeye mal satanlar (tedarikçiler), kredi verenler, kamu teşekkülleri (devlet ve yerel yönetimler) ve halktır. Aslında bu kuruluşların yararlarını maksimize edebilmeleri için işletme nezdinde girişmiş oldukları faaliyetler kendileri için ekonomik bir amaçtır. Ancak, işletme açısından bu durum, birtakım ödünler vermeyi gerektirdiği için, bazı hallerde ekonomik amaçlara ters düşen ekonomik olmayan amaçlarını oluşturur. Çünkü işletme birtakım ödünler verirken maddi yönden bazı özverilerde bulunmak zorundadır.

Yukarıdaki açıklamalarımızda işletmenin ekonomik olmayan amaçlarının çevresinden gelen baskılardan ve istemlerden oluştuğunu belirtmiştik. Çevreden gelen bu baskılardan bir kısmı da işletmenin içiyle ilgilidir; örneğin işletmenin ortakları, işçileri, yöneticileri gibi. Şu halde, orijinleri itibariyle çevreden gelen bu zorluk ve baskıları iki grupta ele alabiliriz. Bunlardan biri, kökeni itibariyle işletmenin içinden oluşan baskılar, ikincisiyse işletmenin tamamen dışından gelen baskılardır.

İşletmeye Dışından Gelen Etkiler (Baskılar)

Ekonomik olmayan amaçlar aslında işletmenin ekonomik amaçlarına kısıtlayıcı etkilerde bulunurlar. Örneğin; devlet, çeşitlendirme özgürlüğünü kısıtlayıcı bir kanun çıkararak tröstleşmeyi engelleyebilir. İşletmeler de devletin baskısı karşısında, amaçlarını buna göre düzenlemek zorunda kalırlar. Halk, devlet ve yerel yönetimler (mahallî idareler) işletmelere çevreyi kirletmeme ve hatta güzelleştirme, kalkındırma faaliyetlerine katılma yoluyla amaçlar edinmelerinde baskı unsuru olabilirler. İşletmenin çevresinde yaşayan halk işletmeden daha fazla istihdam olanakları sağlamak açısından çalışmalarını düzenlemek yoluna gidebilir.

Ürün, kalite, fiyat farklılaştırılmasının birçoğunda müşteriye hizmet amacı yer alabilir. Bazı işletmeler iç pazarlarda olduğu kadar dış pazarlarda da ün yapmak ve müşteri sayılarını artırmak için sosyal prestij açısından ekonomik olmayan bir amacı gerçekleştirmeyi arzu ederler. Bu amaçlar, bazen işletmelerin kârlılık amacına uygun düşmeyebilir. Ama çoğu hallerde de bu türlü bir amaç işletmenin ekonomik amaçlarından olan büyüme amacının bir tamamlayıcısı niteliğindedir.

İşletmenin İçinden Oluşan Etkiler (Baskılar)

Kaynak itibariyle işletmenin içinden oluşan baskılar sonucu oluşan ekonomik olmayan işletme amaçları, çalışan personelin özellikleri ve kişisel değerleriyle ilgilidir. Personelin özellikleri ve değer yargılarıysa onların eğitimlerine, dinlerine, ırklarına, yaşlarına, sosyal durumlarına ve meslekî şevklerine bağlıdır. Bu nedenle, işletmenin ekonomik yapısı ve görünümüyle çalışma tarzı onların, kişisel değer ve özelliklerine zıt gelebilir.

Günümüzde yapılmış bulunan gözlemler ve yönetimle ilgili sistematik araştırmalar işletmenin stratejisiyle ilgili seçimlerde kişisel değerlerin önemli bir belirleyici unsur olduğunu göstermiştir. Değer, bireyin ya da grubun arzuladığı şeyler; birey ve grup arzularının mevcut alternatif yöntem araç ve hareket biçimi sonuçları arasından yaptıkları seçime temel oluşturan, açık ve üstü kapalı bir kavram olarak kabul edilir. Bu değerler, genellikle, ebeveynler, öğretmenler ve çevredeki önemli kişiler tarafından yaşamın ilk evrelerinde kazanılır.

Hatta stratejiyi belirleyen genellikle bu şahıslar olduklarına göre, onların sahip oldukları, kuramsal, dinsel, politik, estetik ve sosyal değerleri, stratejinin tamamen ekonomik bir biçimde belirlenmesini engelleyecek ve amaçlar grubuna ekonomik olmayanları da dâhil edecektir.

İşletmelerin faaliyetlerini gerçekleştirirken izledikleri yöntemleri ve bu yöntemlere sıkı sıkıya bağlılıkları ekonomik olmayan amaçların belirlenmesini etkiler mi?

Kişisel Amaçlar ve Ekonomik Olmayan Amaçlara Etkileri

Bireysel amaçlara burada yer vermemizin nedeni, işletmenin ekonomik olmayan amaçlarının, daha önce de belirtmiş olduğumuz gibi, kişisel arzu ve ihtiyaçlarla onların değer yargılarına bağlı olmasındandır. Hatta zamanımızda kişisel arzu ve ihtiyaçlar daha da derinliğine inilerek “güdüleme (motivasyon)” kuramı adı altında birçok bilim adamı tarafından işlenmiştir. Ancak, konumuz itibariyle biz, kısaca kişisel amaçları belirlemekle yetineceğiz ve işletmenin ekonomik olmayan amaçlarının oluşmasındaki rolleri üzerinde duracağız.

Kişisel amaçlardan birincisini kişinin toplumda yapmış olduğu faaliyetlerden maksimum kazanç elde etmek istemesi oluşturur. Bu nedenle işletme içinde çalışan bireylerin kazançlarının maksimizasyonu için zamanımızda çabalar yoğunlaşmıştır. Bireylerin işletmeye arz ettikleri fiziksel ve düşünsel emeklerinin daha güçlü bir savunucusu olarak günümüzde sendikalar kurulmuş ve güçlenmişlerdir. Bu kuruluşlar, sadece işçilerin kazançlarının savunucusu değil, onların sosyal haklarının da savunucuları olarak tüm ekonomik, sosyal ve politik yaşamın güçlü unsurları haline gelmişlerdir.

Kişisel amaçlardan ikincisi, kişinin güvenlik ve likidite tasarruf yapma amacıdır. Kişiler, hastalık, yaşlılık, kaza, işten çıkarılma ve buna benzer hallerde belli bir maddi birikime sahip olmak ya da devamlı bir gelir kaynağı elde etmek isterler. Bunlarsa sosyal sigortalar, danışma ya da yardımlaşma sendikaları ve buna benzer sosyal kuruluşlar yoluyla gerçekleştirilir. Sendikalar ve işçi kuruluşları, işletme nezdinde sigorta çeşitleri ve primlerinin arttırılması, işçilerin istihdam güvenliklerinin sağlanması için girişlerde bulunurlar.

Kişisel amaçlardan bir diğeri de sosyal olarak çevredeki estetik (güzelleştirme), kültürel, sportif vs. gibi faaliyetlerine katılmak, milli kaynakları korumak arzusundan meydana gelir. Kişisel bir amaç olarak çevredeki bir grup insanın oluşturduğu işletmelerin de ekonomik olmayan amaçları benimsemesine yol açmıştır. Bu nedenle çevrenin güzelleştirilmesi imarı faaliyetlerine katılan okullar, yollar yaptıran ve bunları finanse eden, çevrede sportif faaliyetlerin gelişmesi için kulüpler kuran, oyun sahaları yaptıran ve dinsel değerlere hizmet etmek amacıyla camiler, kiliseler imar ettiren işletmecilerin bu tür faaliyetleri ekonomik olmayan sosyal amaçlarından başlıcalarını oluşturur.

Kişilerin sosyal amaçlarından bir diğerini de insan sevgisi oluşturmaktadır. Kişiler sevdikleri insanlara ve kurumlara maddesel, tinsel (manevi) iyiliklerde ve yardımlarda bulunmayı amaç edinmişlerdir. Bu amaçları onların yaşadıkları toplumda tanınmalarını, sevilmelerini ve karşılıklı dayanışmalarını sağlamaktadır. Kişilerin bu nitelikteki amaçları, sosyal birim olan işletmelere de geçmiştir. İşletmeler bilim kuruluşlarına (üniversitelere), hastanelere, dinî kuruluşlara vb. mâli yardımlar yapma, çevre halkına, hasta ve sakatlara çalışacak kadrolar tahsis etme gibi hususları ekonomik olmayan bir amaç olarak benimsemişlerdir.

Kişisel amaçlardan birisi de insanların genç yaşlarda tehlikelerden korkmayarak cesaretli girişimlerde bulunma arzusu, hatta maceralar aramasıdır. Bu arzu ve arayış, kişilerin yaşlarıyla sıkı sıkıya ilişkilidir. Bu nedenle, yaşlı kimseler, daha çok kararlılığı ve güvenliği yeğleyerek, maceralardan ve sonucu kesin olmayan girişimlerden kaçınırlar. Bu durumu işletmenin ekonomik olmayan amaçları yönünden değerlendirebiliriz. Genç girişimciler ve yöneticiler, yaşlıların aksine, işletme varlıklarını tehlikelere (risklere) sokacak ölçüde, ekonomik olmayan girişimlerde bulunabilirler. Bu nedenle, yaşlı girişimciler ve yöneticilerle gençler arasında daima bir çatışma süregelmektedir. Genç yöneticiler daha çok yenilik peşinde koşarak işletme faaliyetlerini çeşitlendirmeyi, yeni ürün ve pazarlar aramayı tercih ederler. Bu nedenle, alınan yeni risklerin hesaba katılması, ekonomik olmayan amaç çeşitlerinden birini oluşturmaktadır.

Amaçların Ahenkleştirilmesi

Amaçlarla ilgili en önemli sorunlardan biri, bunların öncelik sırasına konması ve aralarında bir denge kurulması, yani ahenkleştirilmeleridir. Belirlenen ekonomik amaçların gerek firma içindeki eğilimlerinden ve gerekse sosyal sorumluluklar ve baskılardan oluşan ekonomik olmayan amaçlarla ahenkleştirilmesi, konunun önemini artırmakta ve güncelleştirmektedir.

Amaçların ahenkleştirilmesinde önemli olan konu, amaçlar listesindeki sıralanmaya etki eden faktörler olmaktadır.
Bu faktörleri;
– İşletmenin geçmişteki ve mevcut sonuçları,
– Elinde bulundurduğu kaynak tutarı,
– Firma yöneticileri ve sahiplerinin kişisel değerlerinin hiyerarşisi (ekonomik, teorik, politik, estetik, sosyal değerlere verdikleri öncelikler),
– Çevreden gelen sosyal baskı ve cereyanlar,
– Rekabet ortamının özellikleri,
– Ve ekonomide ele geçirilen fırsatlarıyla şanslar olarak özetleyebiliriz.

Faaliyeti kârlı, büyüme durumu tatminkâr olan bir işletmenin anlaşmalı bir tek müşterisi mevcutsa, kaygılarının başında esneklik amacı gelmektedir. Örneğin; hâlâ kâr yapmaya devam eden, faaliyet hacmi devamlı düşüş gösteren, bir firmadaysa bütün güç uzun sürede büyüme amacına yönelecektir. Sonuç olarak örneğin; ürün ve pazar farklılaştırmasına gitmeyen işletmelerde sağlamlaştırma (konsolidasyon) ve kısa sürede kârlılığı artırma amacı önem kazanmış olacaktır. O halde, özellikle rekabet ortamının etkileri işletmenin yaşama gücünü tehlikeye düşürebileceği için amaçların öncelik sırası üzerinde büyük etkilere sahiptirler.

Şekilde, ekonomik olmayan amaçlarla ilgili bir tablo yer almaktadır.

Mali sıkıntılar içinde olan, özellikle küçük çaptaki işletmelerse faaliyet durumlarını sağlamlaştırarak kısa sürede kâr sağlamaya yönelirler. Bununla birlikte, boyut yönünden çok büyük işletmeler ünlerini korumaya çalışırlarken, yönetiminin ve diğer insan kaynaklarının yeterliliğini ön plâna alarak personel eğitimine ve motivasyonuna öncelik verirler.

İşletmelerin ilk kuruluş anlarında, yeni doğuştan rekabete geçinceye kadar yeni teknolojilere yeni pazarlara ve yeni ürünlere yönelik araştırma faaliyetleri önemli hususları oluşturur. Bu tür işletmelerse iyi bir iç yapıya kavuşarak faaliyet sonuçlarını mükemmelleştirmeyi ön plânda tutarlar. Endüstri olgunluğuna ve talep de doyum noktasına ulaşınca da rekabet durumlarından sıyrılarak uzun sürede genişleme ve yayılma amacıyla esneklik amaçlarına önem verirler.

İşletme, amaçlarının seçiminde ve öncelik sırasına koymada yeteri kadar serbest değildir. Ancak, kısıtlayıcı bu faktörler yöneticilerin kontrolü sayesinde etkisiz hale getirilebilirler. Şekilde bir işletmenin amaç birliğinin yapısına ilişkin tablo oluşturularak, amaç sistemi özetlenmektedir.