İşletmenin Ekonomik Amaçları

İşletmenin ekonomik amaçlar olarak saptadığı hedefler, faaliyetlerinin verimi ve bu verimin artırılmasıyla ilgilidir.

Bir işletmede sosyal aktifin getirisi verim kriteri için kabul edilmiş gösterge olarak kabul edilir. Bu getirinin ortalama oranıysa, ayarlama ölçeği ya da ölçüsü olarak nitelendirilir. İşletmenin hedefiyse kaynaklarının şekil değiştirmesiyle optimal bir gelir elde etmek olarak ifade edilir. Uzun sürede, işletme kaynaklarından en iyi gelir elde edebilmek için işletmede verim kriteri olarak kabul edilmiş en kullanışlı unsur toplam harcamaları aşan gelir artığı ya da kârdır. Kârlılığın ayar ölçüsü olarak da, kaynaklardan elde edilmiş gelir ya da yatırımların getirisi alınabilir. Bazı yazarlar, mevcut net kârlarla, yatırımların bugünkü değeri arasındaki farkı ayar ölçüsü olarak kabul etmektedirler.

Ekonomik amaçları değerleyen mükemmel bir ayar ölçüsü bulmak oldukça zordur. Ancak, genel kabul görmüş bir ölçü mevcuttur. Bu da, aşağıdaki formülde ifade edilen;

kârlılık orandır. Bu ölçü işletmenin faaliyetinin başarısını devamlı olarak ölçmeye olanak sağlar; sermayenin gelecekteki kullanımından beklenen gelir üzerinde tahminler yapmaya olanak verir ve farklı sanayi kollarındaki firmaların durumlarını karşılaştırmaya yardımcı olur.

Ekonomik Amaçların Temel Koşulları

Firmalar kuruluş aşamasında da bir faaliyet konusunu seçmek zorunda olduklarında, yapacakları ilk araştırma, ekonomide yatırılan sermaye tutarlarına göre elde edilen kâr oranlarını araştırmaktır. İşletmenin bir faaliyet konusu seçebilmesinde ve kesin, bir amaç edinmesinde en önemli gösterge kârlılık olmaktadır.

Şunu da belirtelim ki, işletmenin yatırımda bulunabileceği alanlar insan gücü kaynağının yetenekleriyle sınırlıdır. O halde, işletmenin ancak ilgilenmeyi göze alabileceği belli sanayiler vardır ve bu sanayilerin her biri için ayrı ayrı ve hepsi için tek bir ortalama kârlılık miktarları saptanabilir. Bu kârlılığın, geçmişte, şimdi ve gelecekteki özelliklerini öngörmeye çalışmalıdır.

Yatırım plânının gelecekteki bütçe süreleri esnasında ortaya koyabileceği olanakların miktarı değerlendirmelidir. Bunlar, mevcut satın alma harcamaları sektör için uygun firma boyutuna erişme (masrafları düşürme), üretilen mal ya da hizmetleri rakiplere oranla farklılaştırma, üretim kapasitesini daha etkili biçimde değerlendirme, gelecekteki kârlılık hedefinin gerçekçi biçimde saptanmasını kolaylaştırır.

Gelecek bütçe süresi içinde stratejik faaliyetin ivediliği de kârlılık hedefini etkileyecektir. Yani, mutlaka çok kısa sürede ivedi bir kâr elde etmek gerekiyorsa, daha düşük seviyede bir amaç saptamak zorunlu olacaktır. Daha uzun sürede bir kâr elde etmekse firmanın stratejik seçimlerini kolaylaştıracağından, nispeten yüksek oranlarda bir kârlılık hedefinin seçimi olanaklı olabilecektir.
Firmanın ürün farklılaştırması yoluna gitmesi halinde başka üretim konularına bağlanma (yani işin acemisi olma) ve pazarlardaki güçlü firmalarla rekabet etme düşük seviyelerdeki kârlılık oranlarını kabullenmek zorunluluğu verir.

Bütün bu kriterler göz önünde bulundurularak gerçekleştirilebilecek ya da mümkün olan amaçlar dizisi meydana gelecektir. İşletme gerçekleştirmek istediği amacının altında kalan değerlere az ya da çok yaklaştığı ölçüde faaliyetlerindeki etkinlik dereceleri de değişmeler gösterir.

Uzun Dönemli Ekonomik Amaçlar

İşletme faaliyet konusunu ve kârlılığını bir kere saptadıktan sonra, faaliyetinin kârlılığını korumak için yeni kaynaklar bulmak ya da onları günün koşulları ve gerekleri dâhilinde yenilemek, mevcut pazarlarda söz sahibi olabilmek için ürünlerini geliştirmek, mevcut ve yeni üreteceği ürünler için pazarlar aramak zorundadır.

İşletme uzun süreli kârlılığını koruması ve büyümesi için aşağıdaki hususları hedef olarak benimsemelidir; En azından mevcut pazarlarda mevcut ürünleri satma arzusu; belirlenen bir pazarda en azından işletmenin durumunu korumaya olanak verecek şekilde satış hacmini arttırmaya devam etmek.

Verimlilik; faaliyetlerinden en iyi verimi elde etmek için, masraf düşürücü ve gelir artırıcı önlemlere girişerek, durumunu iyileştirmek. Başka bir deyimle, mevcut üretim süreci içinde toplam gelire katma değer oranını yükseltmek, satın alınan hammaddelerin ve hizmetlerin daha iyi kullanımını araştırmak.
Nakit akışı; ömrünü doldurmuş eski teçhizatların yerine yenisini almak için gereken kaynakları temin etmek, gelirleri (kazançları) arttırmak ve biriktirerek yeniden işletmeye tahsis etmek, diğer bir deyimle oto finansmana girişmek.
Net kâr; kazanç olarak elde edilen katma değer miktarını ya da faaliyet gelirini arttırarak yeni sermaye elde edebilme (hisse senedi, tahviller) olanaklarına kavuşmak.
Ürün farklılaştırma; yeni ve mevcut pazarlar için ürün çeşitlendirmesini artırmaya devam etmek.
Mevcut ve yeni pazarlarda müşterilerin miktarını artırmaya devam etmek; bunun için, doğrudan dolaylı (ikame malları) rekabet yüzdesini hesaplamak.
Satışların mevsimlik ya da dönemsel (moda vs. ) dalgalanmalarına neden olan koşullara karşı önlemler almak.
Bazı verimsiz faaliyetlere son verme; teknolojik yenilikler dolayısıyla mevcut bazı ürünlerin üretiminde vazgeçmek.

Kârlılık

Amaçlar sisteminin ilk elemanının kâr ya da kazanç olduğunu daha önce belirtmiştik. İşletme daha çok kazanç elde ettiği sürece sermayesine, arz ettiği emeğine ve bilgisine pay bekleyen grupların gelirleri de artmış olacaktır.

Müşterilerle ilişkilerde birçok işletmeler onları kaybetmemek özellikle sayılarını artırmak için lehte bir intiba sağlayacak şekilde hareket etmeye çalışırlar. Eğer işletmeler, müşterilerinin ilk siparişlerinden derhal azami bir kâr aramıyorlarsa, kazanmış oldukları ya da kazanmaya çalıştıkları müşterilerinin gelecekteki siparişlerinin yenilenmesiyle artacak bir kâr kaynağını genişletmeyi hedef alırlar. Bu da işletmenin yaşama ve gelişme gücünden ve uzun süreli gelirleri yönünden anladığımız kârlılıktır.

Bununla birlikte, işletmenin kârlılığını ölçmek için yatırımların getirisinden (rantabilitesinden) bahsedilir. Bir işletmenin kârlılığı, bir işe yatırılması gereken sermayeyle, o işten elde edilen kâr arasındaki ilişkiden çıkarılmaktadır. Yatırılmış sermayenin kârlılığı, işletmenin ekonomik etkinliği konusuyla ilgili bir ölçüdür. Bu ölçü hem işletme için, hem de işletme sahipleri (hisse senedi sahipleri) için önemli bir değere sahiptir. Çünkü hak sahipleri açısından kâr, faaliyet sonucunda hesap edilir; ya onların sermaye hesaplarına geçirilir ya da kâr payı olarak kendilerine ödenir. Yatırılmış sermayenin işletme için önemiyse, dağıtılmamış kârlar nedeniyle ortaya çıkar ve işletme için öz sermaye ya da oto finansman işlevi görürler. Bu yönüyle kâr, işletmenin ve onun gerçekleştireceği amaçlarının hizmetinde hem araç hem de amaç rolünü oynamaktadır. Çünkü biraz önce belirtmiş olduğumuz büyüme ve güvenlik amaçları, kâr amacının bu fonksiyonuyla sıkı sıkıya ilgilidir.

Ancak, hisse senedi sahipleri işletmede toplam sermayenin kârlılığından çok öz kaynaklarla kâr arasındaki oranla ilgilenirler. Bu nedenle, çalışmalarımızda bu oranı da göz önünde bulundurmak durumundayız. O zaman da, bu orana dolaylı bir şekilde bağlı bulunan;

ilişkisini dikkate almalıyız. Eğer borçlanma oranı azalırsa, diğer bir deyimle, borçların miktarı artarsa hisse senedi sahipleri tarafından elde bulundurulan sermayenin geliri, toplam kâr miktarı artmış olsa bile azalabilir. Ancak, bu oran, firmanın öz kaynakları nedeniyle kazanmış bulunduğu borçlanma olanaklarını nasıl kullandığını gösterir. Azalma durumu, ancak, borçlanmada belirli bir sınır aşıldıktan sonra meydana gelecektir. Bu sınır, toplam sermaye kârlılığı oranının (r), borçlar için ödenen faiz ve komisyon oranına (i) eşit olma durumudur.

İşletmenin saptadığı kâr amacı, bu sorunun süresiyle de sıkı sıkıya ilişkilidir. Eğer sınırlandırılmamış bir süre göz önüne getirilirse, kâr saptama sorunu içinden çıkılmaz bir hale gelebilir. Kârlılık hesapları yapıldığı zaman, uzun yıllar süresince gerçekleştirilmiş kârlılık durumları dikkate alınır ve ileriye doğru bir tahmin yürütülmeye çalışılır. Ancak, ileriye dönük tahminler işletmenin aktiflerini paraya çevirerek yeni teknolojiler seçme durumu da göz önünde bulundurulup 3,5 ya da azami 7 yıl için yapılmalıdır. O halde, kâr amacı sınırlıdır. Çünkü sahip olunan maddi sermaye unsurları belli bir süre sonra eskimiş olacaktır. İnsan kaynakları yaşlanacak ya da işi terk edebilecektir. Öyleyse, şimdiki durumu, ileride koruma olasılığı mutlak değildir. Dolayısıyla kârlılık oranı, çok uzun sürelerde mutlaka değişebilecektir.

Kârlılığın gerçekçi bir ölçümünü yapabilmemiz için dikkate almamız gereken hususlardan birisi de, işletmenin ana kâr amacına, kâr merkezleri olarak ayrılmış, her departman ya da bağlı kuruluşun kâr amaçlarının bileşimi yapılarak ulaşılacağıdır. Sorumlu yönetici, sermaye kârlılığı ve büyümeyle ilgili amaçları her departman ya da bağlı kuruluş için standart olarak saptama hatasına düşmemelidir. Sözgelimi, işletmenin bir faaliyet sektörü % 30 civarında, diğeriyse % 10 civarında gelir sağlayabilir. Her bölümün pazar koşulları değişiktir. Kimisi yeni bir faaliyet sahasında kolayca kâr artışına ulaşabilir. Diğerleri de olgunluğa erişmiş bir pazarda, yoğun rekabet içinde, faaliyetini sürdürebilir. Açıktır ki, sözünü ettiğimiz bu firmalar ürün farklılaştırmasına giden işletmelerdir. Farklı faaliyet sahalarında farklı risk derecelerine sahiptirler.

Aklımıza hemen bir soru geliyor, acaba düşük gelir seviyelerine sahip faaliyet konularında neden çalışmaktayız?

Planlama süresi boyunca işletmenin ulaşmak istediği amaçlarıyla ulaşabildiği (gerçekleştirdiği) amaçlar arasında ihmal edilemeyecek bir farkın bulunduğu göze çarparsa, bu açığın kapatılması için aşağıdaki önlemlere başvurulabilir.
– Sanayi, yönetsel ve ticari faaliyetlerinde büyük bir verimlilik aramak.
– Yetersiz büyümenin nedenini oluşturan ve faaliyet hacmi üzerine olumsuz etki yapan maliyetlerde köklü bir indirim sağlamaya çalışmak.
– Kârlılık oranları yönünden daha ilgi çekici bulunan ürünler üretmek ya da daha fazla kâr sağlayan pazarlarda faaliyetlerde bulunmak.

Bütün bu rasyonalizasyon tedbirlerini alarak, ürünleri daha kârlı hale getirebilmek için, göz önünde bulundurulması gereken iki önemli konu bulunmaktadır.
Bunlar: Yöneticilerin ve teknisyenlerin yetenekleri başarı potansiyelinin önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Yönetimin kalitesini nitelikli işgören ve araştırmacılarla takviye ederek yükseltmek gerekir.
Nitelikli işgörenlerin varlığı ya da temin edilmesi, satın alınacak ve uygulamaya konacak fizik araçların (makine ve donatım) modernleştirilmesiyle tamamlanmalıdır.

Büyüme

Önce büyüme kavramını açıklayalım. Büyüme hacim artışını ya da sayısal bir artışı ifade eder. Yani satış, üretim ve ihracat miktarlarında hacim itibariyle bir artış meydana geldiği takdirde, bu bir büyüme işareti sayılır. Ancak, her sayısal gelişme sonucunda kesin bir büyümeden bahsedemeyiz. Sayısal gelişme gerekli bir koşuldur, ancak yeterli bir koşul sayılamaz. O halde, büyümeden bahsedebilmek için niteliksel gelişmeler de gereklidir. Niteliksel gelişmeler, işletmenin yapısını oluşturan maddi ve insan kaynakları faktörlerinin nitelik itibariyle (daha) iyileştirilmesini, verimli hale getirilmesini gerektirir. Belli bir büyüklük boyutu elde edilmek istendiği zaman, bu boyutun gerektirdiği nitelikte üretim faktörlerine ihtiyaç vardır. Büyüme, ayrıca daha fazla tüketici kütlesine hitap etmeyi gerektirdiği için, onların istek ve ihtiyaçlarına daha uygun gelecek ürünler üretilmesini, eski ürünler üzerinde bazı farklılaşmalar yapmayı, özelliklere sahip ürünler üreterek faaliyet farklılaştırmasını gerektirecektir. İşletmenin faaliyetlerini genişletmesi ve ürünlerini çeşitlendirmesi, onu zorunlu olarak iç yapı değişikliklerine, yani reorganizasyon yapmaya zorlayacaktır. O halde, görevler, yetki ve sorumluluklar nitelik itibariyle büyük değişikliklere uğrayabilecektir.

Şimdi de bir işletmenin büyüme amacı saptamasının yararlarına ve fonksiyonlarına değinelim: Büyüme amacı işletmenin çevrenin baskılarına karşı koyma ve çevreye daha iyi uyabilme işletme pazarlarının genişletilmesini ve geliştirilmesini sağlar. Böylece, işletme bir rekabet ortamında bulunan diğer firmalarla mücadele ederek amacına ulaşma olanağına kavuşur. Ayrıca, işletmeyi büyütmeye karar vermek, ona sahipleri ve yöneticileri tarafından verilen önemin bir belirtisidir.

Büyüme amacı saptamanın diğer bir yararı işletmeye basit ya da düşünülmemiş bir büyümeyi göze almaktan çok, yeni hedefleri ve bu hedeflerin gerektirdiği yeni bir işletme boyutunu göz önünde tutarak mücadeleye girme ve gelişme fırsatı araştırma, bu fırsatların zamanlarını belirleyebilme olanağı vermesidir. Böylece, işletme bütün kadrosuyla büyümeyi araştıracaktır.

Büyümeye yönelme işletmeye şu konularda yarar sağlayabilir:

• Büyüme olanaklarını göz önüne getirerek, üretim hacminin belli bir seviyeye çıkarılması sonucunda maliyetlerdeki düşüş miktarlarını saptayacak, bu sayede sağlanacak fiyat düşüşüyle elde edilecek müşteri kitlesi hesap edilecektir.

• Bilgisayarlardan yararlanma olanağını elde etmek, faaliyet hacminin hangi oranda artmasıyla bilgisayarı kullanma olanakları doğmaktadır? Bu sayede elde edilecek tasarrufun ne kadar olacağı belirlenecektir.

• Büyüme amaçlarına sahip olma; işletme içinde etkin bir araştırma ve geliştirme biriminin hizmet görmesine olanak hazırlayacaktır.

• Kuruluş nedenleri içinde sınırlandırılmış olan sermaye kaynaklarını büyüme amaçlarına erişebilmek için artırmak: Böylece, işletme sınırlı sahipler çemberinden kurtularak halka açılacak ya da mümkünse “kendi yağıyla kavrulmak için” oto finansman oranını yükseltecektir.

• Yeni öz kaynak olanaklarına kavuşma; bu işletmenin borç para alma gücünü (yabancı sermaye gücü) artıracaktır. Böylece kuruluş halka açık bir işletme niteliklerine kavuşarak tahvil çıkarma olanakları elde edecek ya da işletmeler arası dayanışma fonları mevcutsa, bu fonlardan yararlanabilecektir.

Belirli bir pazar ve rekabet karşısında faaliyet yapan bir işletme asgari bir boyutu elinde bulundurmadığı takdirde sahiplerinden gelecek muhtemel ataklara karşı koyamayacaktır. Burada büyüme ya da boyut amacıyla güvenlik amacının birbirleriyle çatıştıkları göze çarpmaktadır. Örneğin; rekabete en azından üçüncülüğü ele geçirmek ya da faaliyet yapılan pazarın % 10′una sahip olmak gibi saptanmış rakamlar, işletmenin pazarlarda söz sahibi olabilmesi ve rekabete karşı koyabilmesi için, belirli bir büyüklüğe erişmesi gerektiğini göstermektedir. Bir pazar göz önünde bulundurulduğunda işletmenin bu pazardaki üç önemli konumu;
– “Takip edici” işletme; kritik boyutun altında bulunur,
– “Direnen” işletme; kritik boyut seviyesinde faaliyet yapar,
– “Liderlik yapan” işletme kritik boyutun üzerinde bulunur.

Bunlardan takip edici işletme yaşaması için kendisini çevreye uydurabilme özelliklerini hesap edecektir. Direnen ve liderliği elinde bulunduran işletmeler bulundukları pazarlarda daha çok aktif bir rol oynayarak, az ya da çok sürekli olma garantisini ellerinde bulunduracaklardır. Günümüz yazarları bu konu üzerinde tam bir görüş birliğine sahip değildir. Yani işletmenin verimli ve etkin bir şekilde çalışmasının mı onu uygun bir boyuta götürdüğü ya da uygun bir boyuta sahip olmasının mı etkin ve verimli çalışmayı sağladığı halen tartışma konusudur. Bizce uygun bir boyuta sahip olmak, işletmenin etkin ve verimli bir şekilde çalışmasının, pazarlarda söz sahibi olmasının bir garantisini oluşturmaktadır. Her yıl Avrupa’da yapılan ilk 500 büyük işletme arasına giren kuruluşlar, yeni rekabet koşullarına ve bütün ekonomik, toplumsal, siyasal krizlere karşı koyarak, aleyhlerine olan küçük değişimler hariç tutulursa, yerlerini koruyabilmektedirler. Yurdumuzda da birkaç yıldır düzenlenen ilk 100 işletme sınıflandırılmasında aynı durum gözlemlenebilir.

Büyümenin iki boyutlu olduğundan söz etmiştik. Bu nedenle, büyümenin ölçümü söz konusu olduğu zaman, işletmenin hangi boyutuna göre amaç saptayacağı konusunda bir sorun ortaya çıkacaktır. Kantitatif büyüme söz konusu olursa, seçim yapmamıza yardımcı olacak üç önemli kriter ortaya çıkmaktadır.

Bu kriterler şu biçimde açıklanabilir.
– Seçtiğimiz sayısal büyüme aracının homojen olmasını arzu ediyorsak, parasal dalgalanmalardan bağımsız olan üretim ya da satış hacimlerinden hareket etmek zorunda kalırız. Bu ölçüler, özellikle, üst endüstrilerde (demirçelik, çimento vb. ) üretim çeşidinin olmadığı ya da çok az olduğu branşlarda daha çok kullanılmaktadır.

• Hâlbuki üretilen ürünlerin özellikli ve dolayısıyla değer bakımından çok değişken olduğu endüstrilerde, örneğin; otomobil endüstrisinde üretim hacmini ölçü olarak kullanmak; tartışmalı hale gelmektedir. Bu nedenle, faaliyet çeşitliliği bizi gösterge olarak satış tutarlarını, yani parasal değerleri, ölçü olarak alma zorunluluğuna götürmektedir. Böylece hacim ölçüsü kutlanılmaktan çıkmamakta, fiyat katsayısıyla düzeltilerek hem üretim değerlerinin öğrenilmesine, hem de her üretim grubunun toplam üretim içindeki çaba ve öneminin hesaba katılmasına yardımcı olmaktadır.

• Bazen de elde bulundurulan maddi ve beşeri varlıkların sayısı ya da hacmi büyüklük göstergesi olabilir. Örneğin; bankalarda ve büyük mağazalarda şube ve ajans sayıları, çalıştırılan personel sayıları, üretime ve satışa ayrılmış metrekare olarak alan genişlikleri büyüklük ve büyüme ölçüleri olarak kullanılmaktadır. Şu halde, sahip bulunulan çalışma kapasiteleri büyüklük göstergesi olmaktadır.

Niteliksel büyüme söz konusu olursa, amaç olarak saptanan büyüklük göstergesi, izlenen amacın fonksiyonuyla değişecektir. İzlenen amaç teknik olduğu zaman, değerleme fizik üretim birimlerine göre yapılacaktır. Örneğin, % 95 kapasite kullanımı gerçekleştirmek ve minimum maliyet elde edebilmek için kurulacak otomobil montaj hattı günde 2000 arabanın monte edilmesini gerektirir. Aynı şekilde daha önce sözünü ettiğimiz bilgisayar olayında, örneğin; ayda 70. 000 işlem söz konusu olursa maliyeti düşürmek olanak içersine girebilir. Şu halde, büyümeyle izlenen amaç teknik bir yenilikle maliyet düşürmekse bu yeniliğin gerektirdiği işlem hacmini saptamamız gereklidir. Aksi halde, amaç bir fanteziden öteye geçemez.

Eğer amaç parasal değerlerle ifade edilmiş verilerle ilgiliyse bu takdirde bütün çabalar belli bir satış tutarına ulaşmaya yöneltilecektir. Örneğin; bir işletme satış hacmini artırabilmek için reklâm yapmak ihtiyacını hissetmektedir. İşletme koşulları bu işletmenin cirosunun ancak % 5′lik bir kısmı kadar reklâm yapmasına izin vermektedir. Hâlbuki işletmenin müşterilere tanıtılması için asgari 250 bin liralık reklâm yapması gerektiği uzmanlar tarafından saptanmışsa, bu koşullarda işletme 5 milyon liralık bir faaliyet hacmine sahip olmalıdır.

Buraya kadar büyümenin göstergesi olan araçlardan bahsettik. Bundan sonraki açıklamalarımızdaysa büyümenin hangi kriterler ve oranlar yardımıyla somut olarak saptanabileceğini gözden geçireceğiz. Büyüme amacı, satış tutarlarının (cironun) yıllık ortalama gelişmeleriyle ölçülür ve ileriye ait büyüme amacı da bu rakamın ileriye ait öngörüleri (tahminleri) yardımıyla ölçülür. Ancak, satış tutarları işletmenin genel politikasını şekillendiren yatırım olanakları ve eğilimleriyle bağdaştırılmalıdır. Bu nedenle, kâr amacını açıklarken ifade etmiş olduğumuz “oto finansman nakit akışı” kavramından hareket ederek büyüme amacımızla ilgili yeni bir “finansman nakit akışı” kavramı elde edeceğiz. Bu oran şu şekilde hesap edilir.

Nakit Akışı (Finansman) = Nakit Akışı (oto finansman) – Yenileme Yatırımları ± Öz Sermaye ve borç olarak alınmış olağanüstü kaynaklar.

“Finansman nakit akışı kavramını elde etmek için yararlandığımız ilk kaynak “oto finansman nakit akışı”dır. Eski yatırımları devam ettirici (yenileyici) ve koruyucu masrafları bu kaynaktan çıkardıktan sonra, öz sermayeye ve yabancı sermaye olarak elde edilen ek finans kaynakları ilâve edilir ya da eksi değer taşıyorsa çıkarılır ve sonuç olarak “finansman nakit akışı” kavramına ulaşılır. Elde edilen bu kavramdan ve satış tutarlarından hareket ederek şu eşitlik meydana getirilir.

Burada eşitliğin sol tarafındaki oran, işletmenin büyüme payı olarak her yıl toplam sermayesine (yabancı ve öz kaynaklar) yapmış olduğu katkı oranını göstermektedir. Eşitliğin sağ tarafını oluşturan iki çarpandan en sağdaki, yani satış tutarı (ciro) toplam sermaye oranı olarak isimlendirilir. Sermaye oranının bizce anlamı, satış miktarı ve değişmelerine bağlı olarak finansman kapasitesinin değişme katsayısını vermesidir. Daha açık ifade etmek gerekirse, toplam sermaye satış tutarı (ciro) oranı, bir liralık satış yaratmak için, yatırılması gereken sermaye miktarını verir. Bu ise, büyümede etkin ekonomik yönleri gösterecek sermaye miktarını verir. Büyümede etkin ekonomik yönleri gösterecek bir gösterge olarak yatırım sektörlerinin genel özelliklerinden birinin belirlenmesini oluşturur. Bu oran üretim türlerine göre yapılırsa, işletmenin ürün farklılaştırma yönünün belirlenmesinde (büyüme yönü) bir gösterge olarak kullanılır. Doğaldır ki bu iş için yapılacak şey, her ürün tipi için yatırılmış sermaye oranlarını saptamaktır. Bu da oldukça zordur.

Ayrıca sermaye oranı genel ekonomi açısından milli gelir artırmak için önemli bir katsayı olarak kullanılır. Örneğin; oran 4/1 ise milli geliri 4 birim artırmak için 1 birim yatırım yapmak gerektiğine işaret eder. Biz yeniden mikro ekonomi, yani işletme yönünden sorunu ele alırsak, kapital ya da sermaye oranı artışları kuvvetli bir büyüme için yatırım kabiliyetini ifade eder.

Şimdi aynı eşitliğin sağ tarafında bulunan, finansman nakit akışını satış tutarı (ciro) oranına dönersek bu oran cari yıl esnasında satış hacmi tarafından yaratılmış finansman miktarını göstermektedir. Bu oranın, sermaye oranına bölünmesiyle eşitliğin sol tarafındaki, finansman nakit akışı, toplam sermaye oranına ulaşıldığını göstermiştik. Fakat bu oranın kullanılmasında dikkat edilecek nokta yatırım kapasitesiyle pazar olanaklarını dengede tutmanın gerektiğidir. O halde, bir firmanın büyüme olanakları yatırım imkânlarıyla uyuşan pazar olanaklarıyla değerlenmelidir.

Diğer bir deyimle, elde edilen bu rakam yüzde olarak ifade edilirse bize işletmenin “iç büyüme oranı”nı verecektir. Bu oran, işletmenin ilerideki çevresel olanakları ve koşulları göz önünde bulundurularak ileriye ait amaçlar olarak öngörülebilir. Yani bu oran geçmiş yıllar için saptanır ve gelecekteki yıllara korelasyon ve ekstrapolasyon hesapları yardımıyla yayılır. Ekstrapolasyon hesaplarının geçerliliği belki iki, üç ya da dört yıl için değer taşır.

Büyümeyle ilişkili ikinci bir husus, kârlılıkla büyüme arasında denge rolünü oynayan bir amacın saptanmasıdır. Bu amacın saptanmasında, işletmenin bulunduğu çalışma sahasında kârlı olduğu sürece gelişmesine devam etmesi gerektiği mantığından hareket edilir. Kârlılık (rantabilite) oranı arttığı ölçüde işletme sahipleri firmalarını finanse edecekler, azaldığı ölçüdeyse, finanse etmekten vazgeçecekler ve dolayısıyla büyüme frenlenmiş olacaktır. Bunu saptamak için şu formülden hareket edilir.

Burada kullanılan harflerin ifade ettikleri anlamlar şudur:
C: Hissedarlar açısından büyüme amacı,
D: İşletmenin toplam borçlarının tutarı,
CP: Özsermaye tutarı (toplam sermaye – borçlar),
P: oto finansman politikasıyla ilgili katsayı, (bu katsayı 1′e eşit olduğu zaman, elde edilen bütün kârlar işletmede oto finansman için alıkonulmakta; sıfıra eşit olduğu takdirdeyse, dividant olarak tamamı hisse sahiplerine dağıtılmaktadır).
R: Sermaye Kârlılığı (Rantabilite) =
I: Borç alınan sermayeler için ödenen yıllık faiz ve komisyon tutarı ya da başka bir deyimle yabancı sermaye maliyeti.

Örneğin; D = 25 milyon, CP = 75 milyon, P = 0. 1, R = % 4, I = % 2 olduğunu farzedersek, neticede kârlılığın yaratmış olduğu büyüme olanağı,

Açıktır ki, büyüme amacı olarak saptanan “iç büyüme oranı” firmanın yöneticilerini ve firmanın bizzat kendisini ilgilendirir. Hâlbuki ikinci hesap etmiş olduğumuz husus hissedarlar yani işletme sahiplerinin düşüncelerini ve yatırım arzularını dikkate almaktadır.

Büyüme amacıyla ilgili olarak ikinci bir kavram söz konusu olabilir. Bu kavram, işletmenin saptadığı hacme ulaşmak için beklemeye fırsatı olmadığı hallerde meydana çıkar ki, buna işletme literatüründe “dış büyüme” adını veriyoruz. Dış büyüme işletmeyi zorlayan çevresel koşullar, özellikle, aşırı rekabet yani pazar koşullarıdır. Dış büyüme, başka işletmeleri satın alma ya da, onlarla kısmi ya da toplu olarak stratejik işbirliğine gitme ya da birleşme yoluyla oluşur.

Şimdi sırayla dış büyümeyi gerektiren koşullar ve dış büyüme çeşitlerinden bahsedelim.

Eğer işletme için yeni bir çalışma sahası gerekliyse, işletme bu gereksinimini işletme satın alarak ya onlarla anlaşmalar yaparak ya da işlevsel bölümler düzeyinde bütünleşmeye giderek gerçekleştirebilir. İşletme bu üç seçenekten birini yeğleme hakkına sahiptir. Böylece, hem güç birliği ettiği işletmenin daha önce elinde bulundurduğu pazar olanaklarından yararlanacak, hem de yeni bir faaliyet düzenini kurmak için gerekli olan zaman süresinden tasarruf sağlayacaktır. Ancak, bunun yanında birleşmenin getirdiği reorganizasyon sorunları ve özellikle yöneticiler düzeyinde meydana gelecek beşeri sorunların yarattığı tehlikeleri gözönünde bulundurmak gerekecektir.

Eğer işletme için halen organizasyonunda mevcut olan bir faaliyet türünün artırılması söz konusuysa, örneğin; üretimde, satışta ya da satın almada ona daha uygun olanaklar sağlayacak bir boyut gerekliyse, başka bir benzer faaliyeti yapan bir işletmeyle birleşmeye gidebilir. Böylece, mevcut faaliyetlerinin yapısını füzyonlaştığı işletmenin faaliyet yapısıyla yeniden düzenlemek gerekecektir. Bu tür bir füzyonlaşma, yukarıda bahsetmiş olduğumuz, yarar ve sakıncaları da beraberinde getirecektir.

Eğer işletmenin elinde bulundurduğu sermaye ve yeni sermaye tedarik olanakları, başka bir işletmeyi satın alma ya da onunla birleşmeye imkân vermiyorsa, başka bir deyimle, birleşme sonucunda (otonomisini kaybedecekse), kendisini çok zayıf hissettiği bir işlev (satış, üretim, satın alma) bakımından diğer bir işletmeyle kısmi bir birleşme yapacaktır. Böylece füzyonlaşma ancak bir servis ya da işletme işlevi düzeyinde gerçekleşecektir. İşletme kısmi olarak otonomisini kaybederek, bu kuruluşun kontrolü altına girecek, organizasyon yapısını buna göre yeniden düzenleyecektir.

Güvenlik

Kısa ve uzun süreli amaçlar saptamak, endüstriyel ve ekonomik konjonktürün mümkün eğilimleri ışığında hareket etmek fırsatlarını değerlendirmeyi olanak içine koyarlar. Eğer bazı tehlikeleri önceden görmek olanak dâhilindeyse, bu tehlikelere karşı önleyici tedbirler almak (iç sigorta) ve amaçlar listesine esneklik veya güvenlik amacını katmak gerekecektir. Yani risk yüzde yüz kesinliğe sahip değildir. Fakat bir rastlantı sonucu meydana gelir. İşletme amaç olarak, bu riskleri azaltma ya da ortadan kaldırma (nötralize etme) zorunluluğunu duyar.

Riskin ikinci bir anlamı daha vardır ki, bu manada risk “bir avantajı ele geçirmek ümit ve çabası içinde bir tehlikeye maruz kalma olayı” olarak tanımlanır. Bu ikinci tanım, işletmenin stratejik yönetimi için daha uygun gelmektedir. Burada risk işletmenin güvenliğe önem vererek faaliyetlerinde daha esnek davranmasını gerektiren ve bu yolla onun büyüme ve kâr etmesine hizmet eden bir araç rolünü oynamaktadır.

İşletme, rakiplerden, devlet tarafından, doğa koşullarından, talep ve genel ekonomik düzeyde meydana gelecek değişmelerden ortaya çıkacak tehlikeleri hesaba katarak, iki tutum takınabilir. Bunlardan birincisi, riskleri ortadan kaldırmak ya da dağıtmak tedbirleriyle defansif (savunucu) bir güvenlik araştırmak; ikincisiyse daha az risk taşıyan faaliyetleri bulma olanaklarını sağlayan ofansif bir güvenlik araştırmaktan ibarettir. O halde, işletme geleceğin tehlikeleri için uyanık olmalı, tedbirleri zamanında hazırlamalı ve böylece güvensizliğin getireceği bezginlikten ve çekimserlikten kurtulmalıdır. İşletme esnek davranırken ürün ve pazarlarını çeşitlendirerek riski dağıtma yoluna gider. Ayrıca, ürün çeşitlendirmeye paralel olarak kaynaklarının işletme içerisinde öngörülen dış esnekliğe göre dağılımını gerçekleştirir. Yani, işletme içi esnekliği sağlar. Şu halde, işletmenin esneklik amacıyla gütmüş olduğu hedef, Ansoff’un da belirttiği gibi, bütün yumurtaları aynı sepete koymama politikasının benimsenmesidir. Bu politika, az önce de belirttiğimiz gibi, işletmeyi bazı fırsatları yakalayarak ilerleyebileceği bölgelere yöneltmesiyle ilgilidir.

Defansif (Savunma) Güvenlik

1. Şimdi önce defansif (savunucu) esnekliği ele alalım. Bu amaç iki farklı biçimlerde ölçülebilir.
   Nötrleştirme; işletme faaliyetlerini tehlikeye düşüren bir çevre elemanını etkisiz kılarak belirsizliği azaltma yoludur. Rekabet nötrleştirilmesinde Türk firmaları en çok Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca ithalatı azaltıcı ve yerli sanayiyi koruyucu gümrük tedbirleri sayesinde dış rekabete karşı korunmaktadırlar. Bu devletin yerli sanayiye vermiş olduğu bir kolaylıktır. Yine ticaret kanununun, yararlanma hakkı olarak, firmalara tanımış olduğu “patentler ve ihtira beratları” hukuki koruma yoluyla teknolojik risklerin nötrleştirilmesine örnek teşkil edeler. Bazı endüstrilere giriş hakkı da özel kanunlarla sınırlandırılmıştır. Örneğin; bizde tekelin faaliyet sahaları, hava ve deniz yolcu, yük nakliyatı gibi, birçok hususlar kanun koyucu tarafından rekabet yönünden nötrleştirilmiştir.

Denkleştirme; üretilen ürünlerin taleplerinde olduğu kadar rekabetlerinde de karşı karşıya bulunulan risklerin birikiminden kaçınma yoludur. Denkleştirme amacı üç ana boyutla ölçülür.
Birincisi; satışların ne kadarını bağımsız müşteriler çoğaltmaktadır. Eğer işletme, ofansif bir politika izlemiyorsa, bu takdirde, satışları içinde bağımsız müşterilerinin oranı çok azdır. Yani “bağımlı” bir firma olarak hareket etmektedir. Üretimin hemen hemen tamamını anlaşmalı müşterilerine vermektedir. Bu bağımlılık onu ofansif (esnek) politika izlemekten alıkoyan bir araç olmaktadır.
İkincisi ölçü aracı; firmanın coğrafi sektör olarak ürünlerini sattığı pazar kısımlarının sayısıdır. Örneğin; yurdumuzda buzdolabı ve çamaşır makinesi imal eden bir firma, yalnız yurt içinde değil; Ortak pazara Ortadoğu ve Asya ülkelerindeki pazarlara ihracat yapabildiği ölçüde defansif bir politika izlemiş olacaktır. Hâlbuki faaliyet yaptığı pazarların sayısı azaldığı ölçüde, daha az defansif politikaya sahip olacaktır. Bir işletmenin faaliyet yaptığı pazarlığın sayısı azaldığı ölçüde daha az defansif esnekliğe sahip olacaktır. Bu nedenle, sadece yurt için talebe bağlı olarak faaliyet yapan firmalar daha az defansiftirler.
Üçüncü ölçü aracı; firmanın faaliyetlerinin dayandığı ya da sahip olduğu bağımsız teknolojilerin sayısıdır. Örneğin; bir firma, elektronik gelişme bakımından birçok olanakları bulunan endüstri sektöründe faaliyet yapıyorsa, bu firma yüksek derecede bir defansif elâstikiyete sahiptir. Kolaylıkla mal farklılaştırmasına giderek, rekabet alanını terk etmeksizin birçok ürünleri deneme şansı vardır.

Ofansif Güvenlik

Daha etkili ve daha zor olan değerlendirme ofansif alandaki esnekliktir. Bu yönetim politikası, dış güçler ve risklerin getirdiği tehlikeleri azaltmak için alınan nötrleştirme ve denkleştirme tedbirleri yerine, iş kolunda bazı fırsatları değerlendirerek buralara girme şanslarının araştırılmasıdır. Söz konusu fırsatlardan kastımız, işletmenin tehlikeler karşısında rahatça kayabileceği farklı üretim alanlarıdır.
2. İşletmenin ofansif amaçlarının saptanmasını kolaylaştıran ve ölçü aracı olarak kullanılan bazı değerler vardır. Bunlardan biri, bazı teknolojik alanlara işletmenin “ortalıkta heyecan yaratarak” katılması ve faaliyet alanında yenilikler yapmasıdır. Bu işletme yöneticilerinin teknik alanda sahip bulundukları güçlü danışmanlarının sayısıyla ölçülebilir. O halde işletmeler, teknolojik alanda yeni sahalara kayabilmek için ne kadar kurmay ve araştırma elemanına sahipse, o ölçüde ofansif açıdan esnek sayılırlar. Doğaldır ki, bu durum, defansif gelişme için bahsetmiş olduğumuz üçüncü ölçü aracı olan işletmenin gelecekte ürünlerinde kolayca yenilikler yapabileceği çalışma sahalarıyla de ilişkilidir.

Rakiplerine nazaran firmaların sahip bulundukları “araştırma ve geliştirme” servislerinin düzeni ve gayretli çalışmalarının gücü ikinci bir ölçü aracı oluşturur. Araştırma ve geliştirme yönünden iyi bir şekilde örgütlendirilmiş ve donatılmış bir işletme bu nitelikte bir servise sahip olmayan işletmelere nazaran yeni bir teknolojik buluşu gerçekleştirme ve uygulama üstünlüğüne sahiptir.

Üçüncü olarak, işletmenin ofansif politika güdebilmesi ve bu politikanın gerektirdiği masrafları kolaylıkla finanse edebilmesi, onun öz sermaye ve yabancı sermaye tedarik edebilme gücüne bağlı bulunmaktadır. Bu güç ve olanak da, ofansif politika gütmeye yardımcı olan önemi bir ölçü aracıdır.

Ofansif güvenlik amacı, araçlar yönünden değil, ama niyetler yönünden büyüme amacını farklılaştırmaktadır. Büyüme amacı, gerekli görüldüğü hallerde kullanılabildiği halde; güvenlik amacı, ancak işletmenin yaşama gücü tehlikeye girdiği hallerde, yani acil hallerde kullanılır. Önemli olan, bu iki amacı, birbirlerine zıt düşmeyecek bir biçimde dengeli olarak kullanmaktır.

İşletmenin iç elastikiyetinin (esnekliğinin) klasik somut ölçüsü olarak faaliyetlerine yatırmış olduğu kaynaklarının likiditesinin ölçülmesidir. Bunlar; Borçlar/Öz Kaynaklar; Sabit Varlıklar/Cari Varlıklar; Cari Varlıklar/Kısa Vadeli Borçlar; Hızlı Varlıklar (Kasa Banka Kıymeti Kâğıtlar)/Kısa Vadeli Borçlarla ilgili oranlardır. Ayrıca işletme varlıklarının hemen paraya dönebilme kabiliyeti de işletmenin kısa zamanda mevcut faaliyetlerinden vazgeçerek yeni faaliyet sektörlerine yönelmesine yardımcı olacaktır.

Güvenlik amacının daha somut olarak ölçülme ve saptanması, kârlılık ve büyüme gibi diğer ekonomik amaçlara nazaran daha güçtür. Şekil 2. 3′de, Ansoff’un da açıklamalarından yararlanarak güvenlik amacını özetlemiş bulunuyoruz.

Güvenlik amacının daha somut olarak ölçülme ve saptanması, kârlılık ve büyüme gibi diğer ekonomik amaçlara nazaran daha güçtür. Şekilde, Ansoff’un da açıklamalarından yararlanarak güvenlik amacını özetlemiş bulunuyoruz.

Otonomi

Otonomi, işletmenin geleceğine hâkim olmayı gerektiren bir amaçtır. Doğaldır ki, işletmenin geleceğine hâkim olma onun sahipleri ve yöneticileri bakımından söz konusu olmaktadır. Bu amaç saptandığı takdirde, işletmenin yönetsel ve yürütsel kararlarında serbestçe hareket etme özgürlüğü de elde edilir.
Otonomi sorunu iki açıdan ele alınabilir?
– Finansal yön; sermaye elde etmek ilgilidir.
– Psikososyolojik yön; yöneticilerin amir olarak kalma arzuları ve onların güdülenmesi (motivasyonu) ile ilgilidir.

O halde, bu amaç her ne kadar ekonomik bir amaç olarak nitelendirilirse de aslında sosyoekonomik ya da sosyofinansal bir özellik taşımaktadır ve işletmenin ekonomik olmayan amaçlarına bir geçit teşkil etmektedir. İkinci bir husus, güvenlik amacıyla otonomi amacının aslında birbirlerinden ayrı olmalarına rağmen, ortak noktalara sahip olduklarıdır. Güvenlik amacı, nasıl işletmenin yaşantısını sağlamak için dış tehlikelere yönelmişse, otonomi amacı da işletmenin başka sahipleri ve yöneticilerin ellerine düşmemesi için alınması gereken güvenlik tedbirlerini kapsamaktadır. Güvenlik amacı daha ziyade dışarıdan (çevreden) gelecek tehlikelere yönelik olmasına rağmen, otonomi amacı işletmenin yönetimine yani içinde meydana gelecek değişimlere yöneliktir.

O halde, otonomiyi kaybetmeye yönelten nedenlerin içinde kısmi olarak güvenliğin etkisi bulunabilir. Eğer güvenliğin gereklerine uyulmazsa otonomi (yönetim serbestliği) de elden gider. Otonominin kaybedilmesinin başlıca nedenlerinden biri, güvenlik amacı gereklerine riayet etmemektir.

Otonominin kaybına neden olabilecek başka hususlardan bir diğeri de işletme, finansal açıdan uygun bir boyuta erişme olanağına sahip değilken, pazarın yapısında meydana gelen ani bir değişimin rekabet koşullarını zorlaştırmasıdır. Böylece, işletme yeni finansal kaynaklar edinmek zorunda kalır ve otonomi amacından vazgeçer. Aksi halde, rekabet baskısı altında yaşama gücünü kaybedecektir. Avrupa’da “Ortak Pazar” anlaşmasından sonra kuvvetli dış rekabet karşısında ya da açılan yeni pazar olanaklarından zamanında istifade edebilmek için Avrupa’nın orta boyuttaki işletmelerinin birçoğunun otonomilerini kaybederek, uluslararası alanlardaki füzyonlara katılmalarının nedeni; bu değişimin sonucudur. Ortak pazarın müstakbel bir üyesi olan yurdumuzda da gelecekte bu tür değişimleri beklemek normal olacaktır.

Otonomi kaybı, esneklik kaybına nazaran küçük ve orta büyüklükteki işletmelerde daha sık görülmektedir. Dış rekabet koşulları büyük işletmelerin standart, seri halinde ve maliyeti düşük olan mal üretmeleri küçük ve orta boyuttaki işletmelerin otonomi açısından sarsılmalarına neden olabilir. Hâlbuki esneklik açısından müşterilerin arzularına ve siparişlerine uyabilen teknolojiye (daha çok el sanatlarına yakın) tipte mal ürettikleri için daha güvenlidirler ve ofansif bir politika izleme olanakları daha kolaydır. Örneğin; üretim tezgâh ya da tornalarını başka ürünlerin üretimine kolayca yöneltebilirler.

Otonomi ölçümü sahiplerin ya da yöneticilerin arzularını kapsayan bir plân içinde yapılır.
– Sahiplerle ilgili olarak sorunlar gerek ödünç vericiler ve gerekse sahipliğe katılanlar (yeni ortaklar) yönünden düşünülebilir.

• Borç verenlerle ilgili olarak izlenecek oran; Öz Sermaye/Yabancı Sermaye (orta ve uzun dönem için) önemli olmaktadır. Burada özellikle bankaların tutumları ele alınmalıdır. Bankalar, çoğu kez uzun süreli borç verirlerken, fonların garantisi olarak işletmenin yönetimine el koymayı gerektiren ya da iflasını isteyen özel koşullar olmaksızın borç vermeyi reddederler.

• İşletmenin kısa vadede almış olduğu borçlarını ödeyebilme kapasitesi de önemlidir. Kısa vadeli borç alınırken genellikle bu borçları ödeme zamanı ilgili kısa vadeli finansal plânlar (nakit akışı tabloları) yapmak ihmal edilir. Bu durum, işletmeyi borçlarını ödeyememe halinde, otonomisini kaybettirmeye hatta iflasa kadar götürebilir. Kısa süreli borçlarla ilgili olarak işletmenin izleyeceği otonomi ölçüsü, esneklik amacı vesilesiyle de değinmiş bulunduğumuz;

ile ilgili oranlardır. Ortaklıklarda otonomi amacının saptanması, kısmi mülkiyet söz konusu olduğundan, hissedarlara düşen payların ve hisse senetlerinin dağılımı izlenerek yapılır. Bu nedenle, sermaye artırımı olaylarında hisse senetlerindeki eski dağılım oranını korumak çok zordur. Hâlbuki halka açık olmayan şahıs işletmelerinde bu durum daha kolayca izlenebilir.

• Kaybedilen otonominin tekrar elde edilmesi ya da arzu edilen bir otonomi yapısına ulaşabilmek için ya devamlı olarak işletmenin her sermaye artırımı taleplerine yatırılan paralarla ya da direkt olarak halka açık sermaye borsaları ya da piyasalarından hisse senedi satın alma ya da değiştirmek suretiyle gerçekleştirilir. Yurdumuzda henüz sermaye borsaları yaygınlaşmamıştır. Ancak ABD ve son zamanlarda Batı Avrupa ülkelerinde bu yoldaki gelişmelerin yurdumuz işletmeciliğini de etkileyeceği açıktır.

Otonominin önemi, verilmiş bir sermaye dağılımına göre işletmenin stratejik ve politik kararlarını verecek üst düzeydeki yönetim kurulu ve genel müdürün seçilmesini gerektirmesinde görülür. Böylece, sahipler kendi politikaları doğrultusunda arzu ettiklerini yaptırabilecekleri bir yönetim organını iş başına getirip yönetiminde söz sahibi olurlar.

• Otonomisine karşı yöneltilecek saldırılar karşısında işletme iki türlü tutum izleyebilir. Bunlardan birincisi, “saldırıya karşı koyma ya da mukavemet etme“; ikincisiyse “müzakereler ve anlaşmalar yoluyla işi halletmeye çalışma“dır.

• Birinci tutum, yani direnme işletmeyi güvenlik amacına göz kulak olmaya, borç sermaye alımlarında ve özellikle kısa vadeli borçlarda gerekli sınırları aşmamaya yöneltir. Ancak, sermayenin dağılımı üzerine kurulmuş bulunan otonomi amacı, her sermaye artırımı, her sahip değişimi (borsalardaki alış ve satışlar) hallerinde değişikliğe uğrayabilecektir. Amacı korumak ancak, işletmenin sadık hissedarlarının arzularına ve finansal güçlerine bağlıdır.

• İşletme otonomisine karşı saldırıya geçen karşı güçlerle müzakerelere girişmeyi kabul etmesi, karşı gücün varlığını tanıması demektir. Buysa işletmenin ancak otonomisinin bir kısmını korumaya itebilir. Örneğin; bir aile işletmesi, sadece yönetimde söz sahibi olabilmeyi gerektirecek sermaye kısmını koruyarak tüm sahiplikten vazgeçebilir. Bu süreç, hem işletmenin yaşamak ya da gelişmek için yeni finans kaynakları sağlamasını ve hem de karşı kuvvetin varlığını kabullenerek yönetimde kısmi de olsa söz sahibi olmasına yol açan bir tutumdur.

Müzakereler yoluyla otonomi korumanın ikinci bir çeşidi; üretim, dağıtım, ihracat, bilgi işleme gibi belirli bir ya da birkaç alanda bazı işletmelerin sınırlı ortaklaşmalara razı olmaları şeklindedir. İşletme bu konularda ekonomik ölçülerin dışında kalabileceğini bildiğinden böyle davranmak zorunluluğunu hissetmiş bulunabilir.

Müzakereler çeşidi başka bir yan işletmenin faaliyet ve hacim özgürlüğünün kısmen kaybolmasıyla ilgilidir. İşletme diğer işletmelerin yapmış olduğu faaliyetlerin türünü ve hacmini sınırlamaya ya da onlarla fiyat anlaşmasına girişebilir. İşletme açısından burada ölçü, kendisinin kolayca uzmanlaşabileceği ve yönelebileceği ekonomik alanlar, işletme iriliği olmalıdır.

Görüleceği üzere otonomi amacı çok güç ve nazik bir amaç olarak belirmektedir. Bu amacı korumak için girişilen çabalarla çevreden gelecek ekonomiler, sosyal sarsıntılar, işletmenin ne zaman ve ne şekilde hareket edebileceğini yani “hareket serbestîsini” zorlaştırmaktadır.