Etik Sorunlarda Taraflar ve İşletmelerin İşlevsel Alanları

İşletmelerde etik sorunların taraflarını açıklamak.

Etik sorunların ortaya çıkarabileceği işletme işlevleri ve bu sorunlarla karşılaşacak taraflar üzerinde de durmak gerekir. İşletmelerde etik sorunlarla karşılaşacak taraflar işletme sahipleri, işletme çalışanları ve müşterilerdir. Sorunların çıkabileceği işletme işlevleri ise, yönetim, pazarlama, muhasebe ve finanstır.

 

Taraflar ve işlevler bir şekil yardımıyla gösterilebilir. Şekil 5. 3′te iç içe girmiş iki daire biçiminde taraflar ve işlevler yer almaktadır. Taraflar ve işlevleri birbiriyle ilişkileri açısından inceleyelim.

İşletme Sahipleri

İşletmelerin çoğu, kaynaklarını mal ya da hizmet üretmek için aktaran bir kişi ya da bir kümeden oluşur. İşletme sahipleri ya da pay sahipleri, kaynakları para ya da kredi biçiminde sağlayarak işletmenin gelişmesini hedeflerler. Bunlar şekilde iç dairenin en üstünde yer almaktadırlar. Yöneticiler ya kendileri yönetimi üstlenirler ya da profesyonel yöneticilerden yararlanırlar. Bir işletme yöneticisi, işletme sahiplerinin çıkarları doğrultusunda işletmeyi yönetirken hem etik hem de yasal sorumluluk taşır.

İşletmenin başka işletmelerce satın alınması ya da başka işletmelerle birleşme gibi oluşumlarda, yöneticilerin özellikle pay sahiplerine karşı sorumlulukları artar. Doğru bilgilerin verilmesi, kişisel çıkarlarla işletme çıkarlarının ve hedeflerinin uzlaştırılması gerekecektir. Ayrıca, yönetim ve işletme sahipliğinin birbirinden tam olarak ayrıldığı durumlarda, yöneticilerin etik sorumluluğu daha da artmaktadır. Öte yandan, yöneticilerin topluma karşı sorumlulukları da vardır. Çoğu yönetici kişisel olarak çevre sorunlarına ilgi gösterir. Ancak, kendi işletmesinin yarattığı çevre sorunlarının giderilmesi konusunda yüksek harcamalar gerektiğinde, duyarlılık göstermez. Yöneticilerin müşterilerine ve topluma karşı etik sorumluluk duymaması durumunda, satışların düşmesi sonucu ile karşılaşılması kaçınılmazdır.

Finans

İşletme sahipleri işletme için finansal kaynakları sağlamakla yükümlü olmaları nedeniyle Şekil 5. 3′te finans işleviyle aynı bölümde yer almaktadır. İşletme sahipleri işletmeleri için gerekli kaynakları çevrelerinden ya da finansal kurumlardan borç olarak alabilirler; kimi zaman da para sağlayabilmek için ortak alırlar. Finansal kaynakların nasıl sağlandığı ve kullanıldığı, etik ve yasal sorunlar yaratabilir. Halka açılmada pay değerlerinin belirlenmesi bu sorunlara örnek olarak verilebilir. Ayrıca, işletmenin finansal durumunun var olan ortaklara, olası ortaklara, kamu kurumlarına ve öteki ilgililere nasıl aktarıldığı da bu anlamda önem kazanır. Finansal belgeler, yatırımcılara ve öbür kişilere çeşitli kararlarında temel bilgileri verir. Bu belgeler kasıtlı ya da kasıtsız olarak yanlış ve aldatıcı bilgiler içeriyorsa çeşitli yasal yaptırımlar söz konusu olur. Ayrıca, yasal işleyişin ötesinde etik anlamda da birçok sorun ortaya çıkacaktır.

Ülkemizde halka açılan şirketlerin fiyat belirleme yöntemleri, halka açılmada yürütülen uygulamalar bu anlamda zaman zaman tartışılmıştır. Ayrıca, özellikle çeşitli bankaların yanlış belgelerle kamuya yanlış bilgiler vermesi ve sonunda bu bankaların sahiplerine el çektirilerek kamulaştırılması, çeşitli yasal ve etik sorunları da yanı sıra getirmiştir.

İşletme Çalışanları

Şekil 5. 3′te işletme çalışanları iç çemberde yer almaktadırlar. Çalışanlar çalışmaları sırasında karşılaştıkları çeşitli sorunları gerekli yerlere aktarmak sorumluluğundadırlar. Kimi zaman, çalışanların işlerin iyi gitmemesine ilişkin raporları üstlerince iyi karşılanmamakta ve eleştirilmektedir. Bu nedenle astlar, işlerin iyi gittiğine ilişkin raporlar vermeyi daha uygun görmeye başlarlar. Bu durum çalışanların bir etik açmazla karşı karşıya kalmasına yol açar. İşverenler, astlarını kimi zaman yalan söylemeleri için zorlar. İşletmelerin iyi olmayan konumunu iyi göstermeyi amaçlayan bu davranış da etik bir soruna yol açar. Sabotajlar, hırsızlıklar çalışanlar arasında zaman zaman rastlanan olaylardır.

Ayrıca, çalışanlara üstlerince cinsel tacizde bulunulması ve öbür çalışanların bu duruma yeterince tepki koyamamaları pek çok etik sorunu doğurmaktadır. İşi yitirme korkusu, olaya tepki gösterilmesini ve gerekli yollara başvurulmasını engellemektedir. İşletmeler etik değerlerin önemini anlayarak, bu sorunu çözecek ayrıntılı ilkeler oluşturabilirler. Ancak, böyle bir sistemin kurulmasında işletmede çalışanların işbirliği söz konusu değilse, sistemin işleyişinde önemli sorunlar ortaya çıkmaktadır.

Yönetim İşlevi

Yönetimin temel amacı, örgütün çalışanlarını örgütleyerek, planlayarak, yönelterek, eşgüdümleyerek ve denetleyerek örgüt amaçları doğrultusunda güdülemektir. Şekil 5. 3′te yönetim ve çalışanlar aynı bölümde yer alırlar. Yöneticiler çalışanları örgütsel hedefler doğrultusunda örgütler ve güdüler. Çalışanları güdülemesi ve çalışmaları yönetmesi nedeniyle yöneticiler, bir örgütte ortaya çıkan etik sorunları doğrudan etkilerler.

Öte yandan yöneticiler, çalışanların disiplini, sağlık ve güvenliği, işyerindeki davranışları, alkol ve öbür alışkanlıkları gibi yönlerden ortaya çıkacak etik sorunlarla da ilgilidirler. Örgütün çevreye ilişkin tutumu, yerel toplumla ilişkiler, işten atmalar, işyeri kapatmalar gibi konularda da yönetimin tutumu önem kazanır. Bu gibi konulardaki olumsuz tutum çalışanların ve çevrenin tepkisini doğurur.

Öte yandan yöneticiler, kendisini maaş karşılığı çalıştıran işletme sahibi ya da pay sahiplerinin çıkarları ile, yol gösterip yöneteceği işletme çalışanlarının çıkarları arasında bir denge kurmak zorundadırlar Ayrıca, yöneticiler güvenli iş koşuları, güvenli ürün, çevrenin korunması ve ayrımcılık yapmama gibi toplumsal istemleri de değerlendirmek zorundadır.

Günümüzde işletmelerin çalışanları, müşterileri ya ilişkide bulunduğu öbür kişileri ilgilendiren özel bilgileri elde etmesi ve bunlara bilgisayarlarla kolayca ulaşılması olanakları, çeşitli etik sorunları da yanı sıra getirmektedir. Özel bilgilerin çeşitli kişi ve kurumlara aktarılması, kişilerin kişilik haklarını zedelemekte, çeşitli hukuksal ve etik sorunlar yaratmaktadır.

Tüketiciler

Hiç bir işletme tüketiciler olmadan yaşamını sürdüremez. Bu nedenle işletmelerin temel amacı tüketicilerin gereksinme ve isteklerini karşılamaktır. İşletmeler tüketicilerin istek ve gereksinmelerini karşılarken, uzun dönemli değerlerini de göz önünde tutmalıdırlar. Örnek olarak, tüketicilerin isteklerini düşük fiyatlarla karşılarken çevre kirliliği yaratan, insanlara zarar veren ürünler üreten işletmelere tüketiciler tepki gösterir.

Tüketiciler işletmelerin doğurduğu olumsuzluklarla kendi çıkarları arasında, belli bir çıkar çatışması yaşayabilirler. Ucuz ve kolay elde olunan enerjiye ulaşmak için ormanların yok edilmesi karşısında tüketicilerin davranışları etik açıdan sorunlar oluşturabilir. İşletmeler tüketicilerin tepkisine çekecek davranışlardan kaçınarak, onların isteklerini yerine getirmeye çaba gösterirlerken zaman zaman etik sorunlarla karşılaşırlar.

Pazarlama İşlevi

Pazarlama ve tüketiciler Şekil 5. 3′te aynı bölümde yer alırlar. Bunun nedeni, tüm pazarlama etkinliklerinin tüketicilere odaklanmasıdır. Pazarlama, tüketicileri doygunluğa ulaştıracak mal ve hizmetlerin sunulması eylemidir. Pazarlamacılar öncelikle, tüketicilerin ne istediklerine ilişkin bilgiler toplayıp, pazarlama araştırması yaparlar. Bu bilgiler çerçevesinde ürün geliştirir, fiyat belirler, tutundurma etkinlikleri düzenleyip bu ürünlerin dağıtımını yaparlar. Bu arada çeşitli etik sorunlarla karşılaşılır. Ürünlerin güvenli olması, reklam ve öbür tutundurma etkinliklerinin düzenlenmesi, fiyatlandırma, üreticiden tüketiciye ürünleri ulaştıran dağıtım kanallarının oluşturulması etik sorun yaratabilecek alanlardır.

Reklamların yanlış ve aldatıcı olmaması, ürünlerin güvenli biçimde kullanılabilmesi, fiyat düzeylerinin gerçekçi olarak saptanması gerekmektedir. Ancak, bu ve benzer konularda ortaya çıkan birçok etik yönlü sorun, pazarlama etkinliklerinin sağlıklı değerlendirilmesini gerektirmektedir.

Muhasebe İşlevi

İşletmelerin muhasebe işlemlerini yerine getiren, onaylayan muhasebe görevlileri ve muhasebe müşavirlik büroları, çeşitli kurallar ve ilkelere uymak zorundadırlar. Bunların bir bölümü çok sıkı yasal yaptırımlarla denetlenmektedir. Bu görevliler arasındaki rekabet, gizli fiyat uygulamaları, düşük ücretler çeşitli etik sorunlar doğurur. Ayrıca, işletme yetkililerinin muhasebe görevlilerini daha az vergi verme yollarını bulmaya zorlamaları, yetersiz ya da yanlış belgelerle işlem yapılması gibi konular etik anlamda çelişkiler yaratır. Ülkemizde serbest muhasebeci, mali müşavir, yeminli mali müşavir unvanlarıyla anılan işletme dışı muhasebe yetkilileri düşük ücretler, yetersiz belgelere dayanma, işletme yöneticilerinin çeşitli zorlamaları ile karşılaşmaktadırlar.