Etik Davranışı Etkileyen Etkenler

Bir kurumda ister yönetici ister çalışanlar olsun etiğe uygun davranışlar çeşitli etkenlerin ışığında gelişir. Bir davranışın ya da kararın etik değerlendirilmesini, değerlendirmeyi yapacak kişinin ahlaki gelişim sürecinde bulunduğu aşama, kişisel özellikleri ile örgütün yapısal değişkenleri, kurum kültürü ya da etik sorununun ağırlığı gibi etkenler belirler. Bu etkenler Şekil 9. 4′dedir.

Bir kararın doğru ya da yanlış olduğunun değerlendirilmesi, etik bir ikileme işaret eder. Bireyin, ahlaki gelişim düzeyinin hangi aşamasında olduğu önemli bir yönlendiricidir. Birey, ilk düzeyde, doğru ya da yanlış değerlendirmelerini ceza, ödül vb. sonuçları göz önüne alarak yapar. İkinci düzeyde bulunduğu ortam, grup ya da çevrenin beklentilerine göre değerlendirmelerini yapar, çoğunluğun kabul ettiğini doğru olarak görebilir. En üst düzeyde ise etik ilkelerle, çoğunluğun görüşüne bağlı olmaksızın mutlak değerler ve haklar aracılığıyla diğerlerinin haklarını da değerlendirerek kararını verir.

Bireyin özellikleri, kararlarını yönlendiren önemli bir değişkendir. Her birey, bir kuruma ailesinden, öğretmenlerinden, arkadaşlarından ve çevresindeki diğer kişilerden edindiği, doğru ve yanlış konusundaki temel yargıları temsil eden değerlerle gelir.

Yapısal değişkenler, bir organizasyonda yönetsel karar alıcıların etik davranışının biçimlenmesine yardımcı olur. Bazı araçlar kararlara rehberlik edebilir. Biçimsel kurallar ve düzenlemeler, yanlış anlamaları ortadan kaldırabilir. İş tanımları ve tutarlı davranışı teşvik eden biçimsel davranış rehberi, etik ilke örnekleridir. Kurum kültürü de, etik davranış üzerinde son derece etkilidir. Güçlü bir kurum kültürü varsa ve yüksek etik standartlarını teşvik ediyorsa bu yöneticilerin etiğe uygun kararlar almasını olumlu yönde etkiler.

Bir karar alıcının kararının etiğe uygun olup olmamasını etkileyen diğer bir etken, etik sorununun kendisiyle ilgilidir. Bir sorunun çözüm değerlendirilmesi; zarara uğratma olasılığı, kimlere, ne kadar zarar verebileceği, eylem ile yaratacağı sonuçlar arasındaki zaman aralığı, sonuçların etkisi gibi seçenekler dikkate alınarak yapılır. Örneğin, bin kişiyi işten çıkarma kararı, on kişiyi işten çıkarmaktan daha çok kişiye zarar veren bir karardır. Çevreye zarar veren ürünler üretmenin faturası, uzun bir süre sonra tüm topluma çıkabilir. Satış elemanlarının, özellikle endüstriyel ürün satışlarında olası müşterilere pahalı armağanlar sunması, lüks restoranlarda yemeklere götürmesi, kısa dönemde kuruluşun satışlarını elbette arttırır ancak satış elemanının rüşvetle armağan arasındaki ayrımı atlamasına, tüm sorunların çözümünde benzer bir yaklaşımla hareket etmesine de zemin hazırlar.