İşletme Kavramı

İşletme kavramını irdelemek.

İşletme, insanların gereksinme duydukları ya da istedikleri malları ve hizmetleri sunabilmek için gerekli olan faaliyetleri gerçekleştirme aracıdır. En yaygın tanımı ile işletme insan gereksinmelerinin karşılanması için mal ve/veya hizmet üretiminin gerçekleştirildiği, iktisadi birimdir. İşletmelerde, ekonomik bir mal veya hizmet üretimi için üretim faktörleri bir araya getirilir. İşletme, teknik bilgilerin, bilimsel bulguların ve ekonomik ilkelerin uygulandığı; insan davranışlarının değerlendirildiği, toplumsal sorumlulukların ve toplumsal etkileşimlerin yer aldığı çok yönlü bir birimdir.

Temel kavramlardan da anlaşılacağı gibi, işletme insanların gereksindikleri ve istedikleri mal ve hizmetleri üretmek için oluşturulan bir birimdir. Fırın bir işletmedir; çünkü insanların gereksinmesi olan ekmeği üretmek için çeşitli üretim öğeleri (makineler, un, insan gücü) bir araya getirerek işletilmektedir. Aynı biçimde otomobil fabrikası, otomobil üretmek için örgütlenmiş bir işletmedir. Kağıt fabrikası, kağıt üretimini gerçekleştirmek amacıyla üretim öğelerini toparlayıp işleten bir işletmedir.

Ekonomik bir birim olan işletmede, mal ve hizmet üretimi belli bir amaca yönelik olarak gerçekleştirilir. İşletmeleri bu yönden değerlendirdiğimizde, kâr amacı güden ve kâr amacı gütmeyen işletmeler ayrımı yapılır. Bir birimin işletme sayılmasının temel koşulu kâr amacı gütmesi değildir. Özel sermayenin yanı sıra, kamu sermayesiyle kurulmuş işletmeler de vardır. Kamu sermayesiyle kurulmuş işletmelerin, kâr amacını önde tutmadan çalışmaları söz konusu olabilir. Bunlar da işletme olarak nitelendirilirler. Örnek olarak, KİT’lerin bir bölümü, belediyelerin kurduğu kimi işletmeler öncelikli olarak topluma hizmet amacını taşırlar.

Küçük bir televizyon onarıcısı işletme sayılırken, TV üreten büyük bir birim de işletmedir. T.C. Ziraat Bankası ve DDY birer kamu işletmesi, otobüs üreten Bursa’daki şirket ile kot pantolon kumaşı üreten Denizli’deki şirket ise, birer özel işletmedir. Çin’deki bir ekmek fabrikası da Türkiye’deki bir ekmek fabrikası da birer işletmedir.

İşletmeler bir yandan kişi gereksinmelerini karşılamak için kurulurken, bir yandan da kişi isteklerini de karşılamayı amaçlar. İsteklerin önemli bir bölümünün işletmelerce yaratıldığını söyleyebiliriz. İşletmeler yarattıkları bu istekleri karşılayacak mal ve hizmetleri de üretirler. Örnek olarak, çiklet, kolalı içecek, şekerleme türleri gibi ürünler, yaratılan isteklere göre işletmelerce çeşitli türlerde üretilir. İnsanların yaşamlarını daha rahat ve daha doyurucu geçirmelerini sağlayacak çeşitli mal ve hizmetler, sürekli olarak yaratılır ve üretilir. Bunlar, temel gereksinmeleri karşılamaya yönelik mal ve hizmet çeşitleri olabileceği gibi, bunun dışına çıkan yeni oluşan gereksinme ve isteklere yönelik çeşitler de olabilir.

İşletme ve iş dünyası tüm insanların yaşamını etkiler. Tümümüz, işletme dünyası içine doğrudan ya da dolaylı olarak gireriz ve işletmelerin sunduğu olanaklardan yararlanırız. Sağlıklı bir işletme ve iş dünyası, insanlara daha yüksek bir gelir ve daha yüksek bir yaşam standardı sağlar. İşletme dünyası devingen, yaratıcı ve rekabetçidir. Hiç kimse bu dünyaya belli ölçülerle de olsa bağlı olmaktan kaçınamaz. Ülkelerdeki ekonomik yapıya göre özel işletmeler ve kamu işletmeleri ekonomide değişik ağırlıklarda yer alırlar. İnsanlar da bu dağılım çerçevesinde işletmelerle ilişkilerini düzenlerler.

Girişim ve Girişimci

Girişim ve Girişimciliğin önemini betimlemek.

İşletmeyi konu alan kaynakların kimilerinde, işletme ve girişim (teşebbüs) kavramları arasında bir ayırım yapıldığı görülür. Buna göre girişim, başkalarının gereksinmelerini karşılamak üzere, pazarı olan ve pazarda fiyatı oluşan ekonomik mal ve hizmetleri ortaya koymak ve sahibine kâr sağlamak amacını güden bir işletmedir. Bu durumda, girişim işletmeye göre daha geniş anlamlı olarak ele alınmaktadır. Her girişim bir işletme olurken, her işletme bir girişim olarak nitelenmez. Bir birimin işletme sayılabilmesi için, insan gereksinmelerini karşılayan ekonomik mal ve hizmetleri ortaya koymak amacıyla, üretim araçlarının bir araya getirilip, didinmede bulunulması yeterlidir. Oysa, bir işletmeye girişim denebilmesi için, bu iki özellikle birlikte sürekli didinmede bulunması, üretilen mal ve hizmetlerin başkalarının gereksinmesini karşılaması, pazarının ve fiyatının bulunması gerekir. Girişimin temel amacı kâr sağlamaktır.

İşletme ve girişim arasında böyle bir farklılık kabul edildiğinde, ev işleri, devlet işleri pazarı ve fiyatı olan mal ve hizmet üretmediklerinden, birer işletme sayılırlar; ancak girişim olamazlar. Belli bir pazarı ve fiyatı olan mal ve hizmet üreten Kamu İktisadi Teşekkülleri (KİT) ise, bu anlayışa göre girişim sayılmaktadırlar. İşletme ve girişim arasında böyle bir farklılığın gözetilmesi, ekonomik birimlerin değerlendirilmesinde karışıklıklara yol açmaktadır. Kimi durumlarda, işletme ve girişimi birbirinden ayırmak olanaksızlaşmaktadır. İşletme ve girişim arasındaki bu farklılıklar, günümüzün gelişen ve karmaşıklaşan işletme dünyasında yapay ve yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle, işletme ve girişim kavramları arasında bir fark gözetmeden, bunları eşanlamlı olarak kullanan işletmeci sayısı çoğunluktadır.

Girişimci ise, gereksinmeleri karşılamak üzere iktisadi ve mal ve hizmet üretiminin gerçekleştirilmesi için üretim faktörlerini bir araya getiren kişidir. Girişimcilik konusuna verilen önem giderek artmakta ve başarılı yöneticilerin girişimcilik yeteneğine sahip kişiler olduğu vurgulanmaktadır. Girişimcinin temel özellikleri; (1) Üretim araçlarını sağlayıp üretime yöneltme, (2) ortaya çıkabilecek riskleri üstlenme olarak ele alınır. Girişimci, düşünce, buluş ve yenilik alanlarında hareket sağlayan, itici bir güç taşıyan ve uygulayan kişidir. Girişimci, örgütünü yeni alanlara, yeni kuruluşlara, yeni fırsatlara yöneltir. Bir yandan değişiklikler yaratırken, diğer yandan bu değişikliklerin sonuçlarından yararlanılır. Bu bakış açısıyla ele alındığında girişimcilerin işlevleri söyle sıralanabilir:

– Yeni-ürünler ortaya çıkarmak ya da bilinen ürünlerin niteliklerini değiştirmek,
– Yeni üretim yöntemleri geliştirip, uygulamak,
– Endüstride yeni ve gelişmiş örgütlenmelere gitmek,
– Yeni pazarlara açılmak,
– Yeni girdi kaynakları bulmak,
– Yönetim ve çalışanlar arasındaki ilişkileri arttırmak,
– İşletme ile kamu ve devlet arasındaki ilişkileri geliştirmek.

Amazon.com’un ilginç bir kuruluş öyküsü var. Öykü bir garajda başlar. Üç arkadaş, bir garajda kitap satışı yapmak üzere bir web sitesi açmaya karar verirler. Bu girişimin başlatıldığı sırada üç arkadaştan hiçbirinin kitap satışı ile ilgisi yoktur. Başlangıçta, internet aracılığıyla gelen siparişleri yandaki bir kitapçıdan alıp, sipariş verenlere postalarlar. Bu işi geliştirerek amazon.com’u, bugünkü haliyle, eticaretin öncüsü bir organizasyona dönüştürürler.

Girişimcinin, günümüzde önemli bir üretim öğesi olarak olarak değerlendirildiğini Ünitenin başında vurgulamıştık.

Yönetici

Yönetici, başkalarının gereksinmelerini karşılamak üzere mal ve hizmet üretimi için üretim faktörlerinin bir araya getirilmesini yöneten kişidir. Profesyonel yönetici, bu işi ücret karşılığında yapar. Yöneticinin girişimciden farkı; yönetim işini kendi adına değil başkaları için yapması, kâr ve zarardan doğrudan etkilenmemesidir. Ancak, yönetimi altındaki faaliyetlerin sonuçları yöneticinin başarı ya da başarısızlığını simgeler.

Özel Girişim

Özel girişim, bireylerin, devlet müdahalesi olmaksızın, kendi ekonomik çıkarları doğrultusunda davrandığı bir sistemdir. Özel girişim sistemlerinde dört temel unsur vardır:

– Özel Mülkiyet hakkı, bireylerin taşınır ve taşınmaz değerleri satın alma, sahip olma, kullanma ve satma hakkını belirler.
– Seçme özgürlüğü, tüketici ve üreticilerin ekonomik kararlarındaki serbestliği ifade eder. Yasalara uygun olmak koşuluyla bireyler istediğini satın alabilir. İşletmeler üretim yapabilir, istediği bireyi işe alabilir.
– Kâr elde etme, kaynaklarını riske sokmak yatırıma girişenlerin, faaliyetler sonucunda oluşacak kâr üzerinde hakkı olduğu anlamını taşır.
– Serbest rekabet, iki veya daha fazla sayıda işletmenin aynı kaynaklara veya müşteri kitlesine yönelmesi durumunda ortaya çıkar. İşletmeler arasında kaynaklardan veya pazardan daha fazla pay alma çabasını gösterir. Haksız rekabet ya da rakipleri ortadan kaldırmaya yönelik eylemlere izin verilmez.

Buraya kadar, işletme kavramını ve bu kavramla ilgili temel bazı kavramları tanımlamaya çalıştık. Kısaca ele aldığımız bu kavramlarla bundan sonraki Ünitelerde, İktisat ve öteki derslerinizin içeriğinde sık sık karşılaşacaksınız.