İş İlişkisinin Çocuk ve Genç İşçiler Yönünden Düzenlenmesi

İnsan yaşamında çocukluk ve gençlik dönemleri, fiziksel ve düşünsel gelişme sürecinin henüz tamamlanmadığı evreleri ifade eder. Bu nedenle çalışma yaşamının yetişkinler göz önünde tutularak düzenlenmiş olan koşulları, örneğin; bedensel güç ve üstünlüğe dayalı, çok yorucu, tek düze, hızlı tempolu çalışma ortamları bu sürecin sağlıklı biçimde tamamlanmasını engelleyebilir. Bazen çalışma koşulları, eğitim ve öğrenimlerini çalışarak sürdürmek durumunda olan çocukların eğitim sürecini de olumsuz yönde etkileyebilir. Bazı işyerlerinde sürdürülen faaliyetin niteliği ise, çocukların ve gençlerin ahlaki gelişimi bakımından sakıncalı olabilir. Ayrıca çocuklar ve gençlerin, yetişkinlere göre daha uysal ve kolay yönetilir görülerek, olumsuz koşullar altında çalıştırılma ve çalışma yaşamında ayrımcı uygulamalarla karşılaşma olasılığı da bulunur.

Özetleyerek ifade etiğimiz bu düşüncelerle sosyal politikalar, belirli bir yaşın altındaki çocukların çalıştırılmamasını, gençlerin ise sınırlı biçimde ve özel hukuki düzenlemelerle korunarak çalışma yaşamı içinde yer almalarını öngörür. Bu yaklaşım, sosyal politikaların uluslararası kaynakları tarafından da benimsenmektedir. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Bildirgesi (1959), Avrupa Sosyal Anlaşması (Şartı) (1965) ile Uluslararası Çalışma Örgütü’nün en az çalıştırılma yaşına, çocukların gece dönemlerinde ve bazı işler ile kesimlerde çalıştırılmamalarına, gençlerin işgücü sağlığı ve güvenliği yönünden özel olarak korunmasına ilişkin sözleşme ve tavsiye niteliğindeki kararları bu belgelere örnek olarak gösterilebilir.

İK’da iş ilişkisi, hangi yaşlardaki çocuklar ve genç işçiler yönünden, nasıl düzenlenmiştir? Şimdi de bu soruların yanıtlarını arayalım.

İK’nın 71 inci maddesi ile 53, 72, 73, 85 ve 80 inci maddelerinde yer alan hükümler birlikte irdelendiğinde, onbeş yaşını doldurmamış olanların çocuk işçi, onbeş yaşını doldurmuş olanlar ile onsekiz yaşını doldurmamış olanlar arasında bulunanların genç işçi olarak kabul edildiği görülür. İK’da bu alanda bulunan hukuki düzenlemelerin bir bölümü çocuk ve genç işçileri birlikte kapsar. Bazı düzenlemeler sadece çocuk, bazı düzenlemeler ise sadece genç işçiler yönünden hüküm ifade eder. Bunları ayrı başlıklar altında ele alalım.

 

Çocuk ve Genç İşçilere İlişkin Genel Düzenlemeler

Hem çocuk ve hem de genç işçiler yönünden geçerli olan bu düzenlemeleri; çalıştırma yasakları, sağlık raporu alma zorunluluğu ve yıllık ücretli izin süresi yönünden koruma başlıkları altında toplayabiliriz.

Çalıştırma Yasakları

İK’da, çocuk ve gençlerin çalıştırılabilecekleri işlerle ilgili hükümler bulunmaktadır. Kanun, ayrıca bazı çalıştırılma yasakları da getirmiştir. Bunları sıralandırarak açıklayalım.

Çocuk ve Gençlerin Çalıştırılabilecekleri İşler

Kanun koyucu, çocuk ve genç olarak nitelendirdiği tüm işçilerin, bazı işlerde çalıştırılmalarını sakıncalı görmüştür. Böyle bir yaklaşımla, onsekiz yaşını tamamlamamış çocuk ve genç işçiler bakımından yasaklanan işleri, “Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” (R. G. , T. 06. 04. 2004, S. 25425) hükümleri çerçevesinde belirtilmiştir (m. 71/3).

Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 176ncı maddesi uyarınca da; bar, kabere, dans salonları, kahve ve gazino, hamam gibi işyerlerinde onsekiz yaşından küçük olanların çalıştırılmaları mahalli belediyelerce yasaklanmıştır. Çocuklar ve gençler, İK olanak tanımış olsa bile bu işlerde çalıştırılamaz. Hem yasaklama kararının alınmasında ve hem de kapsamının belirlenmesinde yetki mahalli belediyelere bırakılmıştır.

Yer ve Su Altında Çalıştırma Yasağı

Onsekiz yaşını doldurmamış çocuklar ve gençler, “Maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yeraltında veya sualtında çalışılacak işlerde…” çalıştırılamazlar (İK. m. 72). Madde metninde “gibi” denilerek, yasaklama alanının sayılan örneklerle sınırlı olmadığı ortaya konulmuştur. Bu nedenle çocukların ve gençlerin, madde metninde sayılanların dışında, yer ve su altında çalışmayı gerektiren başka işlerde çalıştırılmaları da aynı yasaklama kapsamındadır.

Sanayiye Ait İşlerde Gece Çalıştırma Yasağı

İK’nın “Gece çalıştırma yasağı” başlıklı 73 üncü maddesi, sanayiye ait işlerde onsekiz yaşını doldurmamış çocuk ve gençlerin gece dönemlerinde çalıştırılmalarını yasaklamaktadır. Bu hüküm uyarınca, Kanun kapsamında kalan işyerlerinde, onsekiz yaşını doldurmamış çocukların ve gençlerin cinsiyetlerine bakılmaksızın, sanayiye ait işlerde gece dönemlerinde çalıştırılmaları yasaktır. Madde hükmünden de anlaşılabileceği gibi, çocuklar ve gençler sanayiye ait olmayan işlerde, Kanun’da bulunan başka koruyucu hükümlerle çizilen sınırlar içinde ve getirilen koşullar altında çalıştırılabileceklerdir. Aynı hüküm çerçevesinde, çocukların ve gençlerin sanayiye ait işlerde gündüz dönemlerinde çalıştırılabileceğini kabul etmek gerekir. Sanayiye ait işlerin neler olduğu “Sanayi, Ticaret, Tarım ve Orman İşlerinden Sayılan İşlere İlişkin Yönetmelik” (R. G. , T. 28. 02. 2004, S. 25387) hükümlerinde gösterilmektedir.

Ağır ve Tehlikeli İşlerde Çalıştırma Yasağı

Onaltı yaşını doldurmamış çocuklar ve gençler, ağır ve tehlikeli olarak nitelendirilen işlerde çalıştırılamaz (İK. m. 85/1). Demir ve çelik alaşımlarının şekillendirilmesi işleri, taş ve toprak sanayi işleri, toprağın pişirilmesi suretiyle imal olunan kiremit, tuğla, boru, pota, künk ve benzeri inşaat malzemesi üretimi gibi bedensel güç ve üstünlüğe dayalı işler, ağır ve tehlikeli olarak nitelendirilen işlerin örnekleri olarak gösterilebilir. Kanun’da; hangi işlerin ağır ve tehlikeli işlerden sayılacağı ve onsekiz yaşını bitirmemiş genç işçilerin hangi ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılabilecekleri “Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği”nde gösterilmiştir (RG. , T. 16. 06. 2004; S. 25494). Ancak; henüz yürürlüğe konulmadığı için, bu yönetmelik hükümleri ile ilgili bir değerlendirme yapamıyoruz.

Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılamayacak İşler

1. 4857 sayılı İş Kanununun 69 uncu maddesinde belirtilen gece dönemine rastlayan sürelerde yapılan işler,
2. Maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işler,
3. Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliğinde 18 yaşını doldurmamış kişilerin çalışmasının yasaklandığı işler,
4. Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Yönetmeliği kapsamındaki işler,
5. Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak Yedi buçuk Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik kapsamında yer alan işler,
6. Alkol, sigara ve bağımlılığa yol açan maddelerin üretimi ve toptan satış işleri,
7. Parlayıcı, patlayıcı, zararlı ve tehlikeli maddelerin toptan ve perakende satış işleri ile bu gibi maddelerin imali, işlenmesi, depolanması işleri ve bu maddelere maruz kalma ihtimali bulunan her türlü işler,
8. Gürültü ve/veya vibrasyonun yüksek olduğu ortamlarda yapılan işler,
9. Aşırı sıcak ve soğuk ortamda çalışma gerektiren işler ile sağlığa zararlı ve meslek hastalığına yol açan maddeler ile yapılan işler,
10. Radyoaktif maddelere ve zararlı ışınlara maruz kalınması ihtimali olan işler,
11. Müteharrik makineler kullanılarak yapılan işler,
12. Fazla dikkat isteyen ve aralıksız ayakta durmayı gerektiren işler,
13. Parça başı ve prim sistemi ile ücret ödenen işler,
14. Para taşıma ve tahsilât işleri,
15. İş bitiminde evine veya ailesinin yanına dönmesine olanak sağlanamayan işler (eğitim amaçlı işler hariç),
16. Meslek eğitim programı gereği staj nedeni ile yapılan çalışmalar hariç, güzellik salonlarında yapılan yüz, vücut bakımı ve estetiği, epilasyon ve masaj işleri,
17. Açık bir şekilde veya uzman hekim raporu ile fiziki ve psikolojik yeterliliklerinin üzerinde olan işler,
18. Toksik, Kanserojen, nesil takip eden genler zararlı veya doğmamış çocuğa zararlı veya herhangi bir şekilde insan sağlığını etkileyen zararlı maddelerle ilgili işler,
19. Eğitim, deney eksikliği güvenlik konusunda dikkat eksikliğine bağlı olarak gençlerin maruz kalabileceği kaçınılması veya fark edilmesi mümkün olmadığına inanılan iş kazası riski taşıyan işler.
Çocuk ve Genç İş. İsth. Y. , Ek 3.

Sağlık Raporu Alma Zorunluluğu

İK; ondört yaşından onsekiz yaşına kadar (onsekiz dahil) çocuk ve genç işçilerin işe alınmalarından önce işyeri hekimi, işçi sağlığı dispanserleri, bunların bulunmadığı yerlerde ise, sırası ile en yakın Sosyal Sigortalar Kurumu, sağlık ocağı, hükümet veya belediye hekimlerine muayene ettirilerek işin niteliğine ve şartlarına göre vücut yapılarının dayanıklı olduğunun raporla belgelenmesini öngörür (m. 87/1). Çocuk ve genç işçilerin, onsekiz yaşını dolduruncaya dek, o işi sürdürmelerinde bir sakınca olup olmadığının denetlenerek, her altı ayda bir kez aynı şekilde doktor muayenesinden geçirilerek belgelenmesi de yine Kanun hükmünün bir gereğidir. Bu raporlar işveren tarafından işyerinde saklanır. Gerek olduğunda yetkili kişilerin isteği üzerine gösterilmesi zorunludur (m. 87/1).

Yıllık Ücretli İzin Süresi Yönünden Koruma

İK’nın yıllık ücretli izin hakkını düzenleyen 53 üncü maddesi, izin sürelerini işçilerin hizmet sürelerine bağlamıştır. Hizmet süresi bir yıl ile beş yıl arasında olan işçiler için yıllık ücretli izin süresi, ondört gün olarak belirlenmiştir. Ancak, aynı maddenin devamında onsekiz ve daha küçük yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresinin, hizmet sürelerine bakılmaksızın yirmi günden az olamayacağı hükmü getirilerek, çocuk ve genç işçiler, yıllık ücretli izin süresi bakımından özel olarak korunmuştur. Yukarıda ayrı başlıklar altında değinilen, tüm çocuk ve genç işçiler için getirilmiş bulunan genel nitelikte koruyucu hükümler dışında, İK’da çocuk ve genç işçiler için ayrı ayrı getirilmiş olan bazı özel düzenlemeler de vardır.

Çocuk ve Genç İşçi Çalıştıramayacak İşverenler

“Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” hükümleri; çocuklara karşı işlenmiş suçlardan ya da yüz kızartıcı suçlardan hüküm giymiş olan işveren ya da işveren vekillerinin çocuk ve genç işçi çalıştıramayacaklarını hükme bağlamıştır. Bu nedenle de bazı işveren ya da işveren vekilleri, mevzuat hükümlerince öngörülmüş önceden değinilen tüm koşulları yerine getirmiş olsalar bile çocuk ve genç işçi çalıştıramazlar.

 

Bir işyerinde 3 yıllık hizmet süresi olan, 17 yaşındaki bir işçinin yıllık ücretli izin süresi ne kadardır?

Çocuk İşçilere İlişkin Özel Düzenlemeler

İK’nın çocuk olarak kabul ettiği işçiler için getirilmiş olan özel düzenlemeleri de ayrı başlıklar altında açıklayalım.

En Az Çalıştırılma Yaşı

İK’nın 71 inci maddesinde, “Onbeş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılmaları yasaktır” hükmü getirilmiştir. Bu hüküm, ülkemizde zorunlu temel eğitimin tamamlandığı yaş ile de uyum gösterir. Ancak aynı madde metninin devamında, benimsenen bu genel ilkeden uzaklaşılarak, ondört yaşını doldurmuş ve ilköğretimi tamamlamış olan çocukların bedensel, zihinsel ve ahlaki gelişmelerine ve eğitimlerini sürdürenlerin okullarına devamına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilecekleri ifade edilmiştir.

Bu emredici hukuki düzenleme, İK’nın uygulama alanı içinde kalan tüm işyerleri için geçerlidir. Bu nedenle de; örneğin, Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun oniki yaşından küçük çocukların işçi ya da çırak statüsü altında çalıştırılmalarını yasaklayan 173 üncü maddesi hükmü, İK’nın uygulama alanı dışında kaldığı için geçerliliğini koruyacaktır.

 

Türkiye’de en az çalıştırılma yaşı kaçtır?

Çocuk İşçilerin Çalıştırılabilecekleri İşler

İK’da; çocukların hafif olarak nitelendirilen işlerde ve özel koşullar altında çalıştırılmaları ilke olarak benimsemiştir. Kanun’da; ondört yaşını bitirmiş ve ilköğretimini tamamlamış çocukların çalıştırılabilecekleri hafif işler ile bu işlerdeki çalışma koşulları, önceden sözü edilen Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik hükümleri ile ortaya konulmuştur (m. 71/3).

Çocuk İşçilerin Çalıştırılabilecekleri Hafif İşler

1. Düşme ve yaralanma tehlikesi olabilecek şekilde çalışmayı gerektirecek olanlar hariç meyve, sebze, çiçek toplama işleri,
2. Kümes hayvanları besiciliğinde yardımcı işler ve ipek böcekçiliği işleri,
3. Esnaf ve sanatkârların yanında satış işleri,
4. Büro hizmetlerinde yardımcı işler,
5. Gazete, dergi ya da yazılı matbuatın dağıtımı ve satımı işleri (yük taşıma ve istifleme hariç)
6. Fırın, pastane, manav, büfe ve içkisiz lokantalarda komi ve satış elemanı olarak yapılan işler,
7. Satış eşyalarına etiket yapıştırma ve elle paketleme işleri,
8. Kütüphane, fuar, panayır ve sergi yerlerinde yardımcı işler (yük taşıma ve istifleme hariç),
9. Spor tesislerinde yardımcı işler,
10. Çiçek satışı, düzenlenmesi işleri. Çocuk ve Genç İş. İsth. Y. , Ek 1.

Eğitim Dönemlerinde Çalışma Süresi Yönünden Koruma

Çocuğun gördüğü iş onun okula gitmesine, mesleki eğitiminin devamına engel olamaz. O’nun derslerini düzenli bir şekilde izlemesine zarar veremez. İK; okula devam eden çocukların eğitim dönemlerindeki çalışma sürelerinin eğitim saatleri dışında olmak üzere, günde en çok iki saat ve haftada on saat olabileceği hükmünü getirmiştir (m. 71/4,5). Temel eğitimini tamamlamış ve okula gitmeyen çocukların çalışma süreleri ise, günde yedi ve haftada otuzbeş saatten çok olamaz.

Genç İşçilere İlişkin Özel Düzenlemeler

İK’nın genç olarak kabul ettiği işçiler, onaltı yaşını doldurmuş olup olmadıklarına göre birbirinden ayrılarak, farklı hukuki düzenlemelere konu edilmişlerdir. İK’da salt genç işçiler için getirilmiş olan düzenlemeleri de ayrı başlıklar altında açıklayalım.

Genç İşçilerin Çalıştırılabilecekleri İşler

Kanun koyucu, yukarıda ifade edildiği üzere, çocuk ve genç olarak nitelendirdiği tüm işçiler gibi, salt genç işçilerin de bazı işlerde çalıştırılmalarını sakıncalı görmüştür. Böyle bir yaklaşımla, onbeş yaşını tamamlamış, ancak onsekiz yaşını tamamlamamış genç işçilerin çalışmasına izin verilecek işlerde Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Esasları Hakkında Yönetmelik hükümleri çerçevesinde belirtilmektedir (m. 71/3).

Kanun koyucu, bazı ağır ve tehlikeli işlerde genç işçilerin çalıştırılabileceğini öngörmektedir. Ancak, onaltı yaşını doldurmuş, fakat onsekiz yaşını bitirmemiş genç işçilerin hangi çeşit ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılabilecekleri de sözü edilen yönetmelikte ayrıntılı biçimde gösterilmiştir.

Eğitim Dönemlerinde Çalışma Süresi Yönünden Koruma

İK’nın 71 inci maddesinde temel eğitimlerini tamamlamış ve okula gitmeyen çocukların çalışma süreleri için getirilmiş olan hüküm, onbeş yaşını tamamlamış olanlar için daha farklı biçimde düzenlenmiştir. Bu çerçevede onbeş yaşını tamamlamış olanların çalışma sürelerinin günde sekiz ve haftada kırk saate kadar çoğaltılabileceği hükme bağlanılmıştır (m. 71/4).

İK’da yer alan ve yukarıda açıklanan çocuk ve genç işçilere yönelik koruyucu hükümlere uymak doğrultusunda sorumluluk işverenlere aittir. İK’da; çocuk ve genç işçilerin korunmasını öngören yukarıda açıkladığımız hukuki düzenlemelere aykırı davranan işveren ve işveren vekilleri için bazı idari ceza hükümleri getirmiştir. Kanun’un 104 üncü maddesi uyarınca 71, 72 ve 73 üncü maddelerinde yer alan hükümlere uymayan işveren veya işveren vekiline, beşyüz milyon lira para cezası verilir. Ayrıca; İK’nın 85 inci maddesine aykırı hareket eden işveren veya işveren vekiline beşyüz milyon, 87nci madde gereğince çocuklara doktor raporu almayan işveren ve işveren vekiline ise, bu durumdaki her bir çocuk için yüz milyon lira para cezasına hükmolunur.

Genç İşçilerin Çalıştırılabilecekleri İşler

1. Meyve ve sebze konserveciliği, sirke, turşu, salça, reçel, marmelat, meyve ve sebze suları imalatı işleri,
2. Meyve ve sebze kurutmacılığı ve işlenmesi işleri,
3. Helva, bulama, ağda, pekmez imalatı işleri,
4. Kasaplarda yardımcı işler,
5. Çay işlemesi işleri
6. Çeşitli kuru yemişlerin hazırlanması işleri,
7. Küçükbaş hayvan besiciliğinde yardımcı işler,
8. Süpürge ve fırça imalatı işleri,
9. Elle yapılan ağaç oymacılığı, kemik, boynuz, kehribar, lületaşı, Erzurum taşı ve diğer maddelerden süs eşyası, düğme, tarak, resim, ayna, çerçeve, cam ve emsali eşya imali işleri,
10. Toptan ve perakende satış mağaza ve dükkânlarında satış, etiketleme ve paketleme işleri,
11. Büro işyerlerinde büro işleri ve yardımcı işler,
12. İlaçlama ve gübreleme hariç çiçek yetiştirme işleri,
13. İçkili yerler ve aşçılık hizmetleri hariç olmak üzere hizmet sektöründeki işler,
14. Diğer giyim eşyası, baston ve şemsiye imalatı işleri,
15. Yiyecek maddelerinin imalatı ve çeşitli muamelelere tabi tutulması işleri,
16. Yorgancılık, çadır, çuval, yelken ve benzeri eşyaların imalatı ve dokuma yapmaksızın diğer hazır eşya imalatı işleri,
17. Sandık, kutu, fıçı ve benzeri ambalaj malzemeleri, mantar, saz ve kamıştan sepet ve benzeri eşya imalatı işleri,
18. Çanak, çömlek, çini, fayans, porselen ve seramik imaline ait işler (fırın işleri ve silis ve quarts tozu saçan işler hariç),
19. El ilanı dağıtımı işleri,
20. Cam, şişe, optik ve benzeri malzeme imalathanelerinde üretime ilişkin işler (fırın işleri ve silis ve quarts tozu saçan işler, ısıl işlem, renklendirme ve kimyasal işler hariç),
21. Bitkisel ve hayvansal yağların üretimi ve bunlardan yapılan maddelerin imaline ilişkin işler (karbon sülfür gibi parlayıcı veya tahriş edici çözücülerle yapılan prine veya benzeri yağlı maddelerin ekstrasyon yoluyla yağ üretimi işlerinde ekstrasyon kademeleri hariç),
22. Pamuk, keten, yün, ipek ve benzerleriyle, bunların döküntülerinin hallaç, tarak ve kolalama tezgâhlarından ve boyama ile ilgili işlemlerden bölme ile ayrılmış ve fenni iklim ve aspirasyon tesisatı olan iplikhane ve dokuma hazırlama işleri,
23. Balıkhane işleri,
24. Şeker fabrikalarında üretime hazırlamaya yardımcı işler,
25. Araçsız olarak 10 kg’dan fazla yük kaldırılmasını gerektirmeyen torbalama, fıçılama, istifleme ve benzeri işler,
26. Su bazlı tutkal, jelâtin ve kola imali işleri,
27. Sandal, kayık ve emsali küçük deniz araçlarının imalatı ve tamiratı işleri (boya ve vernik işleri hariç).
Çocuk ve Genç İş. İsth. Y. , Ek 2.